अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

निर्देशः ] तृतीयं कोशस्थानम् ४४१
किमर्थं पुनः सूत्रे सत्त्वाख्य एव ?
पूर्वापरान्तमध्येपु सम्मोहविनिवृत्तये ॥ २५ ॥
अत एव च त्रिकाण्डः । तत्र पूर्वान्तसंमोहो यत इयं विचिकित्सा—
‘को न्वहमभूवमतीतेऽध्वनि, आहोस्विन्नाभूवं कथं न्वहमभूवम्' इति । अपरा-
न्तसंमोहो यत इयं विचिकित्सा—'किं नु भविष्याम्यनागतेऽध्वनि' इति विस्तरः ।
मध्यसंमोहो यत इयं विचिकित्सा—'किंस्विदिदं के सन्तः के भविष्यामः' इति ।
एतस्य त्रिविधस्य संमोहस्य व्यावर्तनार्थं सत्त्वाख्य एव त्रिकाण्डश्च
प्रतीत्यसमुत्पाद उपदिष्टः सूत्रे यथाक्रममविद्या संस्काराश्च जातिर्जरामरणं च
विज्ञानं यावद् भवश्च । तथा हि सूत्रे एवोक्तम्—“यतश्च भिक्षवो भिक्षुणा
प्रतीत्यसमुत्पादश्च प्रतीत्यसमुत्पन्नाश्च धर्मा एवं यथाभूतं सम्यक् प्रज्ञया दृष्टा
भवन्ति । स न पूर्वान्तं प्रतिसरति—किं न्वहमभूवमतीतेऽध्वनि” इति विस्तरः ।
सर्वसंस्कृतग्रहणात् सत्त्वासत्त्वाख्यः प्रतीत्यसमुत्पादः उक्तः; सर्वसंस्कृत-
हेतुत्वयोगात् ।
विनेयसम्मोहविनिवृत्तिहेतुः सत्त्वाख्य एव द्वादशाङ्गः प्रतीत्यसमुत्पादो
देशितः । अत आह—"पूर्वापरान्तमध्येपु सम्मोहविनिवृत्तये” इति । अत एव
च त्रिकाण्ड इति । काण्ड इति भागः । कोन्वहमभूवमिति । देवो मनुष्य इति
वा । कथं न्वहमभूवमिति । केन प्रकारेण कया युक्त्येत्यर्थः । कि नु भविष्याम्य-
नागतेऽध्वनीति विस्तरः । किं नु भविष्याम्यनागतेऽध्वनि, आहोस्विन्न भवि-
ष्यामि, को नु भविष्यामि, कथं नु भविष्यामीति । केन प्रकारेण कया
युक्त्येत्यर्थः । किग्विदिदमिति । आत्मभावद्रव्यमन्वेषते, कथंस्विदिदमिति,
केन प्रकारेण कया युक्त्येति, तदेवात्मभावद्रव्यं नावधारयति । के सन्त इति ।
के वयमिदानीं विद्यमानाः । के भविष्याम इति एवं नावधारयति ।
सूत्रे यथाक्रममिति । अविद्या संस्काराश्च पूर्वान्तसम्मोहव्यावर्त्तनार्थम् ।
जातिर्जरामरणं चापरान्तसम्मोहव्यावर्त्तनार्थम् । विज्ञानं यावद्भवश्च मध्यसम्मोह-
व्यावर्तनार्थमिति । तथा हि सूत्र एवोक्तमिति विस्तरः । सूत्रेऽप्येवमेवं दर्शित-
मिति । सूत्रेण स्वव्याख्यानं समर्थयति । स न पूर्वान्तं प्रतिसरति, कि न्वहम-
भूवमतीतेऽध्वनीति विस्तरः । स न पूर्वान्तं प्रतिधावति । किं न्वहमभूवमतीते-
ऽध्वनीति प्रतीत्यसमुत्पादयथाभूतदर्शनेन नैवमतीतेऽध्वनि सम्मुह्यत इत्यर्थः ।
विस्तरशब्देन स नापरान्तं प्रतिसरति, किं नु भविष्याम्यनागतेऽध्वनीति
विस्तरः । तथा न स मध्यान्तं प्रतिमरति, किंस्विदिदमिति विस्तरः ।