अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

निर्देशः १ प्रथमं कोशस्थानम्
भिर्धातुभिः संगृहीतानि” ( ) । निःसरणं निःसारः = सर्वस्य संस्कृतस्य
निर्वाणम्, तदेषामस्तीति सनिःसाराः । सहेतुकत्वात् सवस्तुकाः । हेतुवचनः
किल वस्तुशब्द इति वैभाषिकाः । इत्येते संस्कृतधर्मपर्यायाः ।
त एव पुनः संस्कृता धर्माः—
कथावस्तु” (अं० नि० ३.७.७) इति । कथा वाक्यमिति । विस्तरः—कथा =
वाक्यम्, वर्णात्मकः शब्द इत्यर्थः । तस्या वस्तु नाम विषय इत्यर्थः । नाम्नः
पुनरर्थोऽभिधेयः । तथा हि वक्ष्यति—“वाङ् नाम्नि प्रवर्तते नामार्थं द्योतयति”
इति । यदि नामैव कथावस्तु, नामैव संस्कारस्कन्धैकदेश एवेति, कथं कृत्वा
कथावस्तुशब्देन संस्कृता एवोक्ताः ? इत्यत आह—सार्थकवस्तुग्रहणात् तु
संस्कृतं कथावस्तूच्यत इति । अन्यथा हीति । विस्तरः—यदि सार्थकं
वस्तु न गृह्येत, प्रकरणग्रन्थो विरुध्यंत—कथावस्तून्यष्टादशभिर्धातुभिः
संगृहीतानीति । कया पुनरुक्त्या सार्थकं वस्तु गृह्यते ? द्विविधः कथाया
विषयः—साक्षात्, पारम्पर्येण च । साक्षाद्विषयो नाम, पारम्पर्येणार्थः । स हि
स्वविषयभूतस्य नाम्नो विषय इति । अतस्तस्यापि विषयो व्यवस्थाप्यते ।
असंस्कृतं कस्मान्न कथावस्तुत्वेनोक्तम् ? अध्वपतितस्य नाम्नोऽनध्वपतितेन
सहार्थायोगात् । विषयो हेतुरिति वा । अर्थद्वयवाचकवस्तुशब्दपरिग्रहाद् वा ।
यदि कथाया विषयो हेतुः प्रत्ययश्च भवति, तत् कथावस्तु । असंस्कृतं तु न
हेतुप्रत्ययः कथाया इति न कथावस्तु । अथवा—अतीतादीनां संस्कृतानामति-
बहुरूपत्वेनाख्यातकरणयोग्यत्वात्—‘एवं चैवं च दीपंकरस्तथागतोऽभूत्’, ‘एवं
चैवं च मैत्रेयस्तथागतो भविष्यति’, ‘एवं चैवं च राजा कप्पिणो भवति’ इति ।
अतः संस्कृता एव कथावस्तुत्वेनोक्ताः, नासंस्कृताः ।
सर्वस्य संस्कृतस्य निर्वाणमिति निरुपधिशेषनिर्वाणम् । यद्येवम्, सास्त्रवस्य
तदस्तीति भवति सास्त्रवस्य सनिःसारत्वयोगः, मार्गसत्यस्य तु कथम् ? “कोलो-
पमं धर्मपर्यायमाजानद्भिर्धर्मा अपि प्रहातव्याः प्रागेवाधर्माः” (वज्र० प्र०) इति
मार्गसत्यस्यापि निःसरणं कल्पत एवेति सर्व एव संस्कृता सनिःसारा भवन्ति ।
“सवस्तुकाः” इति । वसन्त्यस्मिन् प्राक् कार्याणि पश्चात्तत उत्पत्तिरिति
वस्तुहेतुरित्यर्थः, स एषामस्तीति सवस्तुकाः । प्रवचने हि वस्तुशब्दः पञ्चस्वर्थेषु
दृश्यते—स्वभावे, आलम्बने, संयोजनीये, हेतौ, परिग्रहे च । स्वभावे तावत्—
यद् वस्तु प्रतिलब्धं समन्वागतः स तेन वस्तुनेति तेन स्वभावेनेति गम्यते ।
। आलम्बने—ज्ञेया धर्माः । कतमे ? आह—सर्वे धर्मा ज्ञानेन ज्ञेया यथावस्तु,
यथालम्बनमित्यर्थः । संयोजनीये-यस्मिन् वस्तुन्यनुशयसंयोजनेन संयुक्ताः प्रतिघ-