अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

एते संस्कृता धर्माः। समेत्य = सम्भूय प्रत्ययैः कृता इति संस्कृताः। न ह्येक-
प्रत्ययजनितं किञ्चिदस्तीति तज्जातीयत्वादनागतेष्वविरोधः, दुग्धवत्¹।
त एवाध्वा कथावस्तु सनिःसाराः सवस्तुकाः ॥ ७ ॥
त एव संस्कृता गतगच्छद्गमिष्यद्भावादध्वानः, अद्यन्तेऽनित्यतयेति वा।
कथा = वाक्यम्, तस्या वस्तु नाम। सार्थकवस्तुग्रहणात् तु संस्कृतं कथा-
वस्तुच्यते। अन्यथा हि प्रकरणग्रन्थो विरुध्येत—“कथावस्तून्यष्टादश-
स्कन्धश्चेति। स्कन्धग्रहणं रूपादिविषयनिरासार्थम्। समेत्य सम्भूयेति पर्याया-
वेतौ। अथवा—समेत्य = समागम्य, अन्योन्यमपेक्ष्येत्यर्थः। सम्भूय, सङ्गत्येत्येवं
संशब्दस्यार्थं दर्शयति। न ह्येकप्रत्ययजनितमिति सर्वाल्पप्रत्ययत्वेऽप्यवश्यं द्वौ
प्रत्ययौ स्तः।
“चतुर्भिश्चित्तचैत्ता हि समापत्तिद्वयं त्रिभिः।
द्वाभ्यामन्ये तु जायन्ते” (अभि० ४.६५)
इति वचनात्। दुग्धवदिति। संस्कृतशब्दस्य निष्ठान्तत्वान्निष्ठान्तशब्देनैव
दृष्टान्तं दर्शयति। दुग्धवदिति दुग्धं नाम क्षीरम्। यत् स्तनान्निष्कासितं तद्
दुग्धमिति न्याय्यम्, यत्तु निष्कासिष्यते यच्च नैव निष्कासिष्यते धेनुस्थमेव
वर्तते तद् दुग्धमिति न प्राप्तम्, उच्यते च लोके। एवमिहापि ये संस्करिष्यन्त
उत्पत्तिधर्माणोऽनागताः, येऽपि न संस्करिष्यन्तेऽनुत्पत्तिधर्माणस्तेऽपि संस्कृता
इत्युच्यन्ते; तज्जातीयत्वात् स्वलक्षणसादृश्यात्।
“त एवाध्वा” इति। विस्तरः—सर्वाभिधर्मः सूत्रार्थः=सूत्रनिकषः, सूत्रव्या-
ख्यानमिति। सूत्रोक्तानामप्यध्वादीनां स्कन्धपर्यायरूपाणामिह वचनम्।
गतगच्छद्गमिष्यद्भावादिति। लोके प्रसिद्धमध्वानमपेक्ष्यायमध्वा व्याख्यातः।
तथा हि लोके कथ्यते—अयमध्वा ग्रामं गतः, अयमध्वा गच्छति, अयमध्वा
गमिष्यतीति। एवमिहापि गतोऽध्वा योऽतीतः, गच्छति यो वर्तमानः, गमिष्यति
योऽनागत इति। अद्यन्तेऽनित्यतयेति वा वा। अध्वान इत्यधिकृतम्। नैरुक्तं
विधानमपेक्ष्यायमर्थो दर्शितः। अद्यन्ते=नित्यतया भक्ष्यन्त इत्यध्वान इति
संस्कृता एवाध्वशब्देन भगवता देशिताः।
“कथावस्तु”—शब्देनापि त एव संस्कृता भगवता देशिताः। “त्रीणीमानि
भिक्षवः कथावस्तून्यचतुर्थान्यपञ्चमानि, यान्याश्रित्यार्याः कथाः कथयन्तः
कथयन्ति। कतमानि त्रीणि? अतीतं कथावस्तु, अनागतं कथावस्तु, प्रत्युत्पन्नं
१. दुग्धेन्धनवत्—का०।