अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

[निर्देशः ] प्रथमं कोशस्थानम् २५
तद्यथा अतीतप्रत्युत्पन्नोत्पत्तिधर्माणामनास्रवाणामिति ॥ ६ ॥
उक्तं त्रिविधमसंस्कृतम् ॥
यदुक्तम्¹—“संस्कृता मार्गवर्जिताः सास्रवाः” इति (अभि० को० १. ४),
कतमे ते संस्कृताः ?
ते पुनः संस्कृता धर्मा रूपादिस्कन्धपञ्चकम् ।
रूपस्कन्धः, वेदनास्कन्धः, संज्ञास्कन्धः, संस्कारस्कन्धः, विज्ञानस्कन्धश्चेति,
प्राप्यते, पश्चादप्रतिसंख्यानिरोधः, तद्यथा-अर्हत् एकरूपव्यासक्तचक्षुर्मनसस्त-
दन्यरूपाद्यालम्बनानां पञ्चानां विज्ञानकायानाम् । केषाञ्चित् पूर्वमप्रतिसंख्या-
निरोधः प्राप्यते, पश्चात् प्रतिसंख्यानिरोधः, तद्यथा—क्षान्तिलाभिनोऽपायगती-
नाम् । केषाञ्चिद् युगपत्, तद्यथा—दृष्टिप्राप्तस्याधिमात्राधिमात्रक्लेशप्रतिपक्षो-
दये तेषामधिमात्राणामनागतानां क्लेशानां प्रतिसंख्यानिरोधश्चाप्रतिसंख्या-
निरोधश्च युगपत् प्राप्यते । एवमन्येषामपि संभवतो योज्यम् ।
तद्यथातीतप्रत्युत्पन्नोत्पत्तिधर्माणामनास्रवणामिति । अतीतादीनामेषामुत्पा-
दस्य विघ्नयितुमशक्यत्वादप्रतिसंख्यानिरोधो न लभ्यते । अनास्रवत्वाच्चैषां
प्रतिसंख्यानिरोधोऽपि न लभ्यते । असंस्कृतानां तूत्पादाभावाच्चाप्रतिसंख्या-
निरोधोऽस्ति । 'उत्पादात्यन्तविघ्नो ह्यप्रतिसंख्यानिरोधः'—इत्युक्तं प्राक् ।
अनास्रवत्वाच्च प्रतिसंख्यानिरोधोऽपि नास्ति ॥ ६ ॥
एवमसंस्कृतस्याल्पवक्तव्यत्वात् पुरस्तात् तत्प्रभान् परिसमाप्य संस्कृता-
न्निर्देष्टुकाम उपोद्घातमुत्थापयति—यदुक्तम् “संस्कृता मार्गवर्जिताः सास्रवाः”
(अभि० १. ४) इति, कतमे ते संस्कृता इति ।
“ते पुनः संस्कृता धर्माः” इति । पुनःशब्दः प्रभेदान्तरप्रदर्शनार्थः । उक्तः पूर्व-
प्रभेदः—“सास्रवानास्रवाः” इति । अयं तु पुनःप्रभेद इति । असंस्कृतनिर्देशेन
व्यवहितत्वात् पुनः संस्कृतग्रहणमसंसकृतनिरासार्थम् । ‘ते’ इति तच्छब्दः पूर्व-
प्रकृतापेक्षः । के च पूर्वप्रकृताः ? अवर्जिताश्च ये सास्रवाः, वर्जिताश्च ये मार्गसत्य-
स्वभावाः, उभये ह्यपेक्षिताः । कथं गम्यते ? “ये सास्रवा उपादानस्कन्धास्ते”
(अभि० १. ८) इत्यनास्त्रवेभ्यः सास्रवनिष्कर्षवचनात् । यत् “रूपादिस्कन्ध-
पञ्चकम्” वक्ष्यमाणलक्षणम्, तेऽमी संस्कृता द्रष्टव्याः । अन्योन्यमेषां संग्रहः ।
रूपादिग्रहणं शीलादिस्कन्धनिरासार्थम् । अन्येऽपि हि पञ्च स्कन्धाः सन्ति—
शीलस्कन्धः, समाधिस्कन्धः, प्रज्ञास्कन्धः, विमुक्तिस्कन्धः, विमुक्तिज्ञानदर्शन-
१. यत्तूक्तं—का० ।