अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

२४ भाष्यस्फुटार्थसहितेऽभिधर्मकोशे [ धातु-
चतुष्कोटिकं चात्र भवति—१. सन्ति ते धर्मा येषां प्रतिसंख्यानिरोध एव
लभ्यते, तद्यथा अतीतप्रत्युत्पन्नोत्पत्तिधर्माणां सास्रवाणाम् । २. सन्ति येषाम्-
प्रतिसंख्यानिरोध एव, तद्यथा अनुत्पत्तिधर्माणा मनास्रवसंस्कृतानाम् । ३. सन्ति १
येषामुभयम्, तद्यथा सास्रवाणामनुत्पत्तिधर्माणाम् । ४. सन्ति येषां नोभयम्,
मात्रादत्यन्तं तदनुत्पत्तिरुपपद्यते; पुनस्तज्जातीयप्रत्ययसान्निध्ये तदुत्पत्ति-
प्रसङ्गात्, को हि तदा तदुत्पत्तौ विबन्धः स्यादिति वैभाषिकाः ।
चतुष्कोटिकं चात्रेति । विस्तरः—अत्र प्रतिसंख्याऽप्रतिसंख्यानिरोधलक्षणनिर्देशे
चतुष्कोटिकं चतुष्प्रकारं प्रभविसर्जनम् । किमर्थम् ? व्युत्पादनार्थम् । तद्यथातीत-
प्रत्युत्पन्नोत्पत्तिधर्माणां सास्रवाणामिति सास्रवत्वात् प्रतिसंख्यानिरोध एव लभ्यते ।
अतीतप्रत्युत्पन्नानामुत्पादस्य कृतत्वादुत्पत्तिधर्माणां वावश्यम्भावान्नाप्रति-
संख्यानिरोधो लभ्यते । उत्पादात्यन्तविघ्नलक्षणो ह्यप्रतिसंख्यानिरोधः ।
तद्यथानुत्पत्तिधर्माणामानास्रवाणां संस्कृतानामिति । अत्यन्तविघ्नितोत्पादत्वादेषामनु-
त्पत्तिधर्मत्वम् । अतश्च तेषामप्रतिसंख्यानिरोधो लभ्यते । तद्यथा षड्भूमिका-
नामनागम्यध्यानान्तरध्यानभूमिकानां श्रद्धानुसारिमार्गाणामेकस्मिन् सम्मुखी-
भूते शेषाणां पञ्चानामप्रतिसंख्यानिरोधो लभ्यते, न तु प्रतिसंख्यानिरोधः;
अनास्रवत्वात् । न हि निर्दोषं प्रहाणार्हं भवति । अनुत्पत्तिधर्मग्रहणमतीत-
प्रत्युत्पन्नोत्पत्तिधर्मनिरासार्थम्, अनास्रवग्रहणं सास्रवनिरासार्थम् । संस्कृत-
ग्रहणमसंस्कृतनिरासार्थम् । असंस्कृतमपि हि स्वभावतोऽनुत्पत्तिधर्मकम् ।
अतस्तत्प्रसङ्गो मा भूदिति तद्विशेषणम् ।
केषाञ्चिदेवं पाठः—तद्यथानुत्पत्तिधर्माणा मनास्रवाणामिति । तेषां कथम-
संस्कृतानां ग्रहणाप्रसङ्गः ? न भवति । येषां धर्माणां प्रतिसंख्यानिरोधोऽप्रति-
संख्यानिरोधो वा सम्भवति तेषामधिकारः, न चासंस्कृतानां तौ निरोधौ
सम्भवतः । उत्पादात्यन्तविघ्नो ह्यप्रतिसंख्यानिरोधः, न चासंस्कृतानामुत्पा-
दोऽस्ति । किञ्च—अनुत्पत्तिधर्माणामिति पर्युदासेन नञ्समासः । उत्पत्तिधर्मेभ्यो
येऽन्ये तत्सदृशाश्च धर्मास्तेऽनुत्पत्तिधर्माणः । के च तादृशाः ? संस्कृता एव
नासंस्कृता इत्यप्रसङ्गोऽसंस्कृतानामिति ब्रुवते ।
सन्ति येषामुभयमिति प्रतिसंख्यानिरोधश्च, अप्रतिसंख्यानिरोधश्च । तद्यथा
सास्रवाणामिति । विस्तरः—सास्रवत्वात् तेषां प्रतिसंख्यानिरोधः प्राप्यते ।
अनुत्पत्तिधर्मत्वादप्रतिसंख्यानिरोधोऽपि प्राप्यते यदा, तदानयोः प्राप्तिर-
भिप्रयेते । नावश्यमनयोर्युगपत् प्राप्तिर्भवति । केषाञ्चिद्धि पूर्वं प्रतिसंख्यानिरोधः
१. सन्ति ते—का० ।