अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

निर्देशः ] द्वितीयं कोशस्थानम् ३६५
अकुशलनिवृताव्याकृतानन्तरं सप्त । स्वान्येव पूर्ववत् ।
ते पुनश्चतुर्दशचित्तानन्तरम् । स्वेभ्यः सप्तभ्यः रूपावचरेभ्यश्चतुर्भ्योऽन्यत्र
प्रायोगिकाभिज्ञाफलाभ्याम् । आरूप्यावचरेभ्यस्त्रिभ्योऽन्यत्र प्रायोगिकात् ।
ऐर्यापथिकविपाकजानन्तरमष्टौ । स्वभूमिकानि षडन्यत्र प्रायोगिकाभिज्ञाफला-
भ्यां रूपारूप्यावचरे च क्लिष्टे । ते पुनः सप्तचित्तानन्तरं स्वेभ्य एव पूर्ववत् ।
शैल्पस्थानिकानन्तरं षट् । स्वान्येवा, अन्यत्र प्रायोगिकाभिज्ञाफलाभ्याम् ।
तत् पुनः सप्तानन्तरम्; स्वेभ्य एवान्यत्राभिज्ञाफलात् ।
अभिज्ञाफलानन्तरं द्वे । स्वं चाभिज्ञाफलमेव, रूपावचरं च प्रायोगिकम् ।
तदप्यस्मादेव द्वयात् ।
रूपावचराणामिदानीं षण्णां वक्ष्यामः¹ । प्रायोगिकानन्तरं द्वादश ।
कामावचरकुशले² अभिज्ञाफलं च स्वानि षट् आरूप्यावचरं च प्रायोगिकं
शैक्षमशैक्षं च ।
त्युक्तम् । रूपावचराभ्यां चेति विस्तरेण पूर्ववद् व्याख्यानम् । अकुशलनिवृता-
व्याकृतानन्तरमिति । अकुशलानन्तरं निवृताव्याकृतानन्तरं चेति विभक्तव्यम् ।
तुल्यत्वाद्धि तद् युगपद्वचनम् ।
रूपावचरेभ्यश्चतुर्भ्यः । अन्यत्र प्रायोगिकाभिज्ञाफलाभ्यामिति । प्रतिसन्धि-
काले, प्रायोगिकेऽभिज्ञाफे च स्थितस्य नास्ति मरणम् । अतस्ताभ्यां तत्
क्लिष्टद्वयं नोत्पद्यते । शेषेषु तु स्थितस्यास्ति मरणम् । अतस्तेभ्यस्तत् क्लिष्ट-
द्वयमुत्पद्यते । प्रतिसन्धिकाले । एवमन्यत्राप्यन्यत्र प्रायोगिकादिति व्याख्येयम् ।
षडन्यत्र प्रायोगिकाभिज्ञाफलाभ्यामिति । दुर्बलानभिसंस्कारिकत्वात् । अन-
योरनन्तरं प्रायोगिकं नोत्पद्यते । रूपावचप्रायोगिकानन्तरोत्पत्तेश्च न ताभ्यामं-
भिज्ञाफलोत्पत्तिः । रूपारूप्यावचरे च क्लिष्टे इति । प्रतिसन्धिकाले । शैल्पस्था-
निकानन्तरं षडिति । तत्रस्थस्य मरणासम्भवादैर्यापथिकविपाकजवदिह रूपा-
रूप्यावचरक्लिष्टयोरसम्भवः । स्वं चाभिज्ञाफलमेवेति । प्रवाहकाले । रूपावचरं
च प्रायोगिकमिति । तद्व्युत्थाने । न तदित्यप्रविश्य ध्यानमभिज्ञाफलाद् व्युत्थान-
मस्तीति । तदप्यस्मादेव द्वयादिति । तदभिज्ञाफलम् । प्रवाहे तत्प्रवेशकाले च ।
कामावचरकुशले इति । व्युत्थानकाले । अस्ति हि सम्भव उपपत्तिप्रति-
लम्भिकेनापि समापत्तिव्युत्थानं पटुत्वात् । अतो द्वयोरपि कुशलयोर्ग्रहणम् ।
१. वक्षामः—का० । २. कामावचरे०--का० ।