अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

३६४ भाष्यस्फुटार्थसहितेऽभिधर्मकोशे [ इन्द्रिय-
एषां पुनर्विंशतेश्चित्तानां कस्य कतमत् समनन्तरम् ?
कामावचराणां तावदष्टानां प्रायोगिकानन्तरं दश चित्तान्युत्पद्यन्ते ।
स्वभूमिकानि सप्त, अन्यत्राभिज्ञाफलात् ।
रूपावचरं प्रायोगिकं शैक्षमशैक्षं च । तत् पुनरष्टचित्तानन्तरम् । स्वेभ्यः
कुशलक्लिष्टेभ्यः रूपावचराभ्यां प्रायोगिकक्लिष्टाभ्यां शैक्षाशैक्षाभ्यां च ।
उपपत्तिप्रतिलम्भिकानन्तरं नव । स्वभूमिकानि सप्त, अन्यत्राभिज्ञाफलाद् ।
रूपारूप्यावचरे च क्लिष्टे ।
तत् पुनरेकादशानन्तरम् । स्वेभ्यः सप्तभ्यः पूर्ववत्, रूपावचराभ्यां प्रायो-
गिकक्लिष्टाभ्यां शैक्षाशैक्षाभ्यां च ।

---

मुत्पादितं मनोविज्ञानमस्ति द्वादशायतनालम्बनम् । चक्षुरायतनालम्बनं यावद्
धर्मायतनालम्बनमनिवृताव्याकृतस्वभावमित्यपरे । तदेवं प्रदर्शयन्ति--अन्य-
दप्यनिवृताव्याकृतमस्ति यदैर्यापथिकादिषु नान्तर्भवतीति । इत्थमेव च
प्रतिपत्तव्यम् । अन्यथा हि यद् वक्ष्यति--
“कायाक्षिश्रोत्रविज्ञानं विज्ञप्त्युत्थापकञ्च यत् ।
द्वितीयादौ तदाद्यप्तमक्लिष्टाव्याकृतञ्च तत्” ॥ ( अभि० को० ७.१३ )
स्वभूमिकेन निर्माणं भाषणं त्वधरेण च ।” ( अभि० को० ७.५६ )
इत्यादि, तानि विज्ञानान्येषां चतुर्णां कतमेन संगृहीतानि ! न तावद्
विपाकजानि, ऊर्ध्वोपपन्नानामधरभूमिकविपाकासम्भवात् । नैर्यापथिकादीनि,
ईर्यापथाद्यभावात् । अज्ञानादिवासनाचित्तं च क्व प्रवेशयितव्यम् ! भदन्ता-
नन्तवर्मणापि विभाषाव्याख्यान उक्तम्--एतच्चतुष्टयव्यतिरिक्तान्यव्याकृतानि
विज्ञानानि सन्तीति । सावशेषमेतद् भाष्यमित्यवगन्तव्यम् ।
अन्यत्राभिज्ञाफलादिति । कामावचरं निर्माणचित्तं रूपावचरप्रायोगिका-
नन्तरमेवोत्पद्यते, न कामावचरप्रायोगिकानन्तरम् । रूपावचरं प्रायोगिकं
शैक्षमशैक्षं चेति । समापत्तिकोले । स्वेभ्यः कुशलक्लिष्टेभ्य इति । स्वाभ्यां
कुशलाभ्यां क्लिष्टाभ्याञ्च; प्रयोगकाले क्लिष्टासद्भावात् । क्लेशपरिखिन्नस्य
च प्रायोगिकोत्पत्तेः । नानिवृताव्याकृतेभ्यो दुर्बलानभिसंस्कारिकत्वात् । रूपा-
वचराभ्यां प्रायोगिकक्लिष्टाभ्यामिति । प्रायोगिकात् क्लिष्टात् । शैक्षाशैक्षाभ्याञ्च
व्युत्थानकाले । क्लिष्टात् क्लिष्टसमाध्युत्पीडितस्य । रूपारूप्यावचरे च क्लिष्टे
इति । प्रतिसन्धिकाले । सम्भवति ह्युपपत्तिप्रतिलम्भिकचित्तस्य मरणम् ।
पूर्ववदिति । अन्यत्राभिज्ञाफलादित्यर्थः । तद्धि रूपावचरप्रायोगिकानन्तरमेवे-