अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

निर्देशः ] द्वितीयं कोशस्थानम् ३२७
सम्मुखीभूते प्राप्ते वा दुःखस्येप्यतामप्रादुर्भावः । अयं च दृष्टान्त एवं सुपनीतो
भवति—
“प्रद्योतस्येव निर्वाणं विमोक्षस्तस्य चेतसः” ( ) इति ।
यथा प्रद्योतस्य निर्वाणमभावः, एवं भगवतोऽपि चेतसो विमोक्ष इति ।
अभिधर्मेऽपि चोक्तम्—“अवस्तुका धर्माः कतमे ? असंस्कृता धर्माः”
इति । अवस्तुकाः = अशरीराः, अस्वभावा इत्युक्तं भवति ।
नास्यायमर्थः । कस्तर्हि ? पञ्चविधवस्तु । १. स्वभाववस्तु, यथोक्तम्—
“यद्वस्तु प्रतिलब्धं समन्वगतः स तेन वस्तुना” इति । २. आलम्बनवस्तु,
यथोक्तम्—“सर्वधर्मज्ञेया ज्ञानेन यथावस्तु” इति । ३. संयोगवस्तु,
यथोक्तम्—“यस्मिन् वस्तुनि अनुनयः संयोजनेन सम्प्रयुक्तः प्रतिघसंयोजने-
नापि तस्मिन्” इति । ४. हेतुवस्तु, यथोक्तम् “सवस्तुका धर्माः कतमे ?
संस्कृता धर्माः” इति । ५. परिग्रहवस्तु, यथोक्तम्—“क्षेत्रवस्तु गृहवस्तु” इति ।
तदत्र हेतुवस्तुशब्देनोक्तः । तस्मादस्त्येवासंस्कृतं द्रव्यत इति वैभाषिकाः ।
तस्य तु हेतुफले न विद्येते इति । गतं तावदेतत् ॥ ५५ ॥
अथैषां फलानां कतमत् फलं कस्य हेतोः ?
विपाकफलमन्त्यस्य
विपाकहेतुरन्तेऽभिहितत्वात् १ अन्त्यः, तस्य विपाकफलम् ।
पूर्वस्याधिपजं२ फलम् ।
कारणहेतुः पूर्वमुक्तत्वात् पूर्वः, तस्याधिपजं फलम् । अनावरणभाव-
यतो मार्गात् प्रहाणप्राप्तः परिकल्प्यते, तस्मिन् सति मार्गे प्राप्ते वा दुःखस्येप्यता-
मप्रादुर्भावः, किमन्येन निर्वाणेन परिकल्पितेन ! विमोक्षस्तस्य चेतस इति ।
निरुपधिशेषनिर्वाणकाले भगवतः । यथावस्तु यथालम्बनम् । संयोगस्य वस्तु
संयुज्यते । सवस्तुका धर्मा इति सहेतुकाः । परिग्रहवस्तु । परिगृह्यत
इति परिग्रहः, स एव वस्तु परिग्रहवस्तु ॥ ५५ ॥
अन्तेऽभिहितत्वादात ! कारिकाया अन्ते विपाकहेतुः पठितः । तस्य
विपाकफलमेव ।
पूर्वः कारणहेतुः श्लोकादौ पठितत्वात्, तस्य “अधिपजं फलम्” । अधिपति-
१. ०रन्त्ये०—का० । २. पूर्वस्याधिपतं—का० ।