अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

निर्देशः ] द्वितीयं कोशस्थानम् २९१
एवं तद्विनाभाविनो¹ऽप्युपादायरूपस्यान्योन्यमेष प्रसङ्गः भूतैश्च सार्धं
चित्तानुलक्षणादीनां च चित्तादिभिः ?
त्रिदण्डान्योन्यबलावस्थानवत् तर्हि सहभुवां हेतुफलभावः सिध्यति ।
मीमांस्यं तावदेतत्—किमेषां सहोत्पन्नबलेनावस्थानम्, आहोस्वित् पूर्व-
सामग्रीवशात् तथैवोत्पाद इति ? अन्यदपि च तत्र किञ्चिद्भवति—सूत्रकम्,
शङ्कुको वा, पृथिवी वा धारिका । एषामपि नामान्येऽपि सभागहेतुत्वादयो
भवन्तीति सिद्धः सहभूहेतुः ॥ ५१ ॥
सभागहेतुः कतमः ?
सभागहेतुः सदृशः
वात् चित्तस्य हेतवो भवन्तीति । एवं तर्हीति । विस्तरः—यद्येकस्य भावे सर्वेष
भावः, सर्वेषां चाभाव एकस्येत्यतोऽन्योन्यं हेतुफलभावः ? “कामेऽष्टद्रव्यकः”
(अभि० को० २.२२) इत्यविनाभाविनोऽपि रूपरसगन्धस्प्रष्टव्यस्वभावस्योपा-
दाय़रूपस्यान्योन्यमेष प्रसङ्गः । अन्योन्यसहभूहेतुप्रसङ्ग इत्यर्थः । भूतैश्च सार्धमुपा-
दाय़रूपस्य सहभूहेतुत्वप्रसङ्गः । चित्तानुलक्षणादीनां चेति । आदिशब्देन चित्तानु-
परिवर्त्यनुलक्षणानां च । चित्तादिभिरिति । अत्राप्यादिशब्देन चित्तानुपरिवर्त्ति-
भिश्चान्योन्यहेतुप्रसङ्गः । तेनैव चादिशब्देन प्राप्तिभिः सहजाभिः प्राप्तिमतामेष
प्रसङ्ग इति वक्तव्यम् ।
त्रिदण्डान्योन्यबलावस्थानवदिति । अन्योन्यबलेनावस्थानमन्योन्यबलाव-
स्थानम्, त्रिदण्डस्यान्योन्यबलावस्थानं त्रिदण्डान्योन्यबलावस्थानम्, तद्वत्
त्रिदण्डान्योन्यबलावस्थानवत् । यथा त्रिदण्डस्य दण्डत्रयस्यान्योन्यबलेनाव-
स्थानम्, एवं सहभुवां चित्तचैत्तादीनां हेतुफलभावः सिध्यति ।
मीमांस्यं तावदेतदिति । विस्तरः—परीक्ष्यमेतत्, न सिद्धोऽयं दृष्टान्त इत्य-
भिप्रायः । सहोत्पन्नास्त्रयो दण्डास्तेषां बलम्, तेन सहोत्पन्नबलेन किमेषां दण्डा-
नामवस्थानम्, आहोस्वित् पूर्वसामग्रीवशात् तथोत्पादः । आहोस्विद् यथैवैषाम-
वस्थितः पूर्वभूतभौतिकसमुदायलक्षणसामग्रीवशात् सहभावस्तथैव पश्चादपि
परस्पराश्रितानामुत्पाद इति । अन्यदपि च तत्र किञ्चिद् भवति । नान्योन्यबल-
मेवेति दर्शयति । किं तद् ? इत्याह—सूत्रकं दण्डत्रयं निवेशितम्, शङ्कुको वा
कोलको वेत्यर्थः । पृथिवी वा धारिका अधस्तात् । एषामपि नामेति । एषामपि
सहभुवामन्येऽपि सभागसर्वत्रविपाककारणा हेतवः सूत्रकादिस्थानीया भवन्तीति
सिद्धः सहभूहेतुः ॥ ५१ ॥
१. ०विनिर्भाविणो—का० ।