अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

२९० भाष्यस्फुटार्थसहितेऽभिधर्मकोशे [ इन्द्रिय-
न दृष्ट इति वक्तव्यमेतत्—कथं सहोत्पन्नानां धर्माणां हेतुफलभाव इति ?
तद्यथा प्रदीपप्रभयोरङ्कुरच्छायायोश्च ।
सम्प्रधार्यं तावदेतत्—किं प्रभायाः प्रदीपो हेतुः, आहोस्विद् पूर्वोत्पन्नैव
सामग्री सप्रभस्य प्रदीपस्य सच्छायास्याङ्कुरस्योत्पत्तौ हेतुरिति ?
इतस्तर्हि भावाभावयोस्तद्वत्त्वात् । एतद्धि हेतुहेतुमतो लक्षणमाचक्षते
हैतुकाः—यस्य भावाभावयोः यस्य भावाभावौ नियमतः, स हेतुः, इतरो हेतु-
मानिति । सहभुवां च धर्माणा मेकस्य भावे सर्वेषां भावः, एकस्याभावे सर्वेषाम-
भाव इति युक्तो हेतुफलभावः ।
स्यात्तावत् सहोत्पन्नानाम्, परस्परं तु कथम् ? अत एव कारणात्¹ ।
बीजादीनामिति । आदिशब्देनाङ्कुरनालकाण्डादीनां ग्रहणम् । एष न्यायो न दृष्टः
इति । सहोत्पन्नयोर्हेतुफलभावलक्षणो न्यायो न दृष्टः। पूर्वं हि बीजं पश्चादङ्कुरः,
पूर्वमभिघातः पश्चाच्छब्द इति ।
तद्यथा प्रदीपप्रभयोरङ्कुरच्छायायोश्च । किम् ? हेतुफलभाव इति वर्तते । प्रदीपः
सप्रभ एवोत्पद्यते, न निष्प्रभः। अंकुरस्यातपे उत्पद्यमानस्यैव छाया भवति ।
अथ च प्रदीपः प्रभायाः सहोत्पन्नाया हेतुर्भवति, छायायाश्चाङ्कुरः, तद्वत् ।
सम्प्रधार्यं तावदिति । विस्तरः—असिद्धो दृष्टान्त इति परस्याभिप्रायः। यस्मात्
पूर्वोत्पन्नैव वर्तिस्नेहादिका सामग्री सप्रभस्य प्रदीपस्योत्पत्तौ हेतुः। प्रदीपस्य
प्रभायाश्च नैव सामग्री हेतुः, न तु प्रदीपः प्रभाया हेतुरिष्यते। एवं सच्छायास्या-
ङ्कुरस्योत्पत्तौ पूर्वोत्पन्नैव सामग्री बीजातपादिका वाच्या ।
नियमत इति। यस्य धर्मस्य भावे यस्य धर्मस्य भावो नियमेन न यदृच्छया,
स हेतुः, इतरो हेतुमान् । कार्यधर्म इत्यर्थः । सहभुवां च धर्माणां, तद्यथा
भूतानां चतुर्णां चित्तचैत्तानुपरिवर्तिनां लक्ष्यलक्षणानां च । एकस्य भावे सर्वेषां
भाव एकस्य चाभावे सर्वेषामभाव इति युक्तो हेतुफलभावः ।
स्यात्तावत् सहोत्पन्नानामिति विस्तरः । सहोत्पन्नानां हेतुफलभाव इष्यते ।
तद्यथा—चक्षुः सहोत्पन्नमपि चक्षुर्विज्ञानेन तदुत्पत्तौ हेतुर्भवति । परस्परं तु
कथम् ? न हि चक्षुर्विज्ञानं तस्य चक्षुषो हेतुर्भवतीति आह—अत एव कारणाद् ।
भावाभावयोस्तद्वत्त्वादित्यर्थः। चैत्तादीनां भावे चित्तस्य भावादभावे चाभा-
१. एवाह—का० ।