अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

निर्देशः ] द्वितीयं कोशस्थानम् २८९
यत्तावत् सहभूहेतुना हेतुः, सहभवपि तत् । स्यात्तु सहभूर्न सहभूहेतुना
हेतुः धर्मस्यानुलक्षणानि, तानि चान्योन्यम् । चित्तानुपरिवर्त्त्यनुलक्षणानि¹
चैवं² चित्तस्य, तानि चान्योन्यं सप्रतिघं चोपादायरूपमन्योन्यमप्रतिघं च किञ्चित्
सर्वं च भूतैः प्राप्तयश्च सहजाः प्राप्तिमतः सहभुवो न सहभूहेतुः; अनेकफल-
विपाकनिष्यन्दत्वात् । न चैत्ताः³ सहचरिष्णवः; पूर्वमप्युत्पत्तेः पश्चादपीति ।
सर्वमप्येतत् स्यात्; किन्तु प्रसिद्धहेतुफलभावानां बीजादीनामेष न्यायो न
सहभवपि तदिति । चैत्तादि । चित्तस्य हि चैत्तास्तानि च लक्षणानि
सहभूहेतुः सहभूनि च तानि भवन्ति । धर्मस्यानुलक्षणानीति । विस्तरः-धर्मस्य
जातिजात्यादीनि सहभूनि, न सहभूहेतुना हेतुः; विप्रकृष्टत्वात् । जात्यादिषु
हितेषां व्यापारो न धर्मे । तानि चान्योन्यम् । तानि चानुलक्षणान्यन्योन्यं सह-
भूनि; जात्यादिषु व्यापारात् । न सहभूहेतुना हेतुः । धर्मस्तु तेषां सहभूहेतु-
र्भवति, प्राधान्यात् । स हि राजेव यात्रायां सभृत्यस्तद्भृत्यवर्गं सर्वं स्वकलाप-
माकर्षन्निव प्रवर्त्तते । चित्तानुपरिवर्त्त्यनुलक्षणानि चेति । चित्तानुपरिवर्त्तिनां
चैत्तध्यानास्रवसंवरणानाम् अनुलक्षणानि च तथैव चित्तस्य सहभूनि, न तु
सहभूहेतुना हेतुः । एवशब्दोऽर्थप्रदर्शनार्थः । तानि चान्योन्यमनुपरिवर्त्त्यनु-
लक्षणानि सहभूनि, न तु सहभूहेतुना हेतुः । सप्रतिघं चोपादायरूपमन्योन्य-
मष्टद्रव्यकादिषु परमाणुषु रूपशब्दगन्धरसस्प्रष्टव्यात्मकं सहभू, न तु सहभू-
हेतुना हेतुः । सप्रतिघग्रहणमप्रतिघनिरासार्थम् । अप्रतिघं हि ध्यानानास्रवं
संवररूपं सप्तविधाविज्ञप्तिस्वभावं परस्परं सहभूः, सहभूहेतुना च हेतुरिति ।
सर्वं च भूतैरिति । सप्रतिघं चाप्रतिघं चोपादायरूपं यथास्वभूतैः सहभूः, न तु
सहभूहेतुना हेतुः । प्राप्तयश्च सहजाः प्राप्तिमतो धर्मस्य सहोत्पादेऽपि न सहभूहेतुः ।
पूर्वपश्चात्कालजात् प्राप्तीनाम् । असहभूतत्वादेव सहभूहेतुत्वाप्रसङ्ग इति । सहज
इति विशेषणम् । कस्माद् ? इत्याह-अनेकफलविपाकनिष्यन्दत्वादिति । यस्मातासां
प्राप्तिमता सह नैकं फलं पुरुषकारफलं वृक्षप्रपाटिकावत् पृथक्स्रोतस्त्वात् ।
नाप्येकं विपाकफलम्, “नाक्षेपिके समापत्ती अचित्ते प्राप्तयो न च” ( अभि०
को० ४.६६ ) इति वचनात् । न चाप्येकनिष्यन्दफलम्; प्राप्तीनां हि प्रायश
एव निष्यन्दफलं पृथक्सन्तानत्वात् । चित्तानुपरिवर्तिनामेवैकं फलं विपाक-
निष्यन्दफलं चेष्यते, न प्राप्तीनाम् । न चैत्ताः सहचरिष्णवः सहचरणशीलाः ।
सर्वमप्येतत् स्यादिति । यत्तावत् सहभूहेतुना हेतुरिति विस्तरेण यदुक्तम् ।
१. चित्तानुपरि०-का० । २. चैवं-का० । ३. चैताः-का० ।
अभि० को० १९