अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

२८६ भाष्यस्फुटार्थासहितेऽभिधर्मकोशे [ इन्द्रिय-
सत्कायदृष्टिहेतुकम्, न सत्कायदृष्टिहेतुः । सत्कायदृष्टेस्तत्सम्प्रयुक्तानां च धर्माणां
जातिं जरां स्थितिमनित्यतां च स्थापयित्वा यत्तदन्यत् क्लिष्टं दुःखसत्यं सत्काय-
दृष्टिहेतुकम्१, सत्कायदृष्टेश्च हेतुः, यदेतत् स्थापितम्" ( ) इति ।
सत्कायदृष्टिहेतुकं सत्कायदृष्टेश्च हेतुः। स्यान्नैव सत्कायदृष्टिहेतुकं न सत्काय
दृष्टेर्हेतुरिति त्रिकोटिकम् । द्वितीया कोटिर्नास्ति । तत्र सत्कायदृष्टिहेतुकं
न सत्कायदृष्टेर्हेतुः, अतीतप्रत्युत्पन्नान् दुःखदर्शनप्रहातव्याननुशयांस्तत्सम्प्रयुक्तं
च दुःखसत्यं स्थापयित्वा। अतीतप्रत्युत्पन्नान् समुदयदर्शनप्रहातव्यान् सर्वत्र-
गाननुशयान् तत्सम्प्रयुक्तं च दुःखसत्यं स्थापयित्वा । अनागतं च सत्कायदृष्टि-
सम्प्रयुक्तं दुःखसत्यं स्थापयित्वा ।
सत्कायदृष्टेस्तत्सम्प्रयुक्तानां च धर्माणां जातिं जरां स्थितिमनित्यतां च स्थाप-
यित्वा यत्तदन्यत् क्लिष्टं दुःखसत्यं सत्कायदृष्टिहेतुकं सत्कायदृष्टेश्च हेतुर्यदेतत्
स्थापितमिति । नैव सत्कायदृष्टिहेतुकं न सत्कायदृष्टेर्हेतुरक्लिष्टं दुःखमत्यम् ।
यथा दुःखसत्यम्, एवं समुदयसत्यम्" इति प्रकरणग्रन्थः । तस्यार्थं विवृण्महे—ये
अतीतप्रत्युत्पन्ना दुःखदर्शनप्रहातव्या दशानुशयाः सत्कायदृष्ट्यादयः, ते स्था-
पिताः । तैर्दशभिरनुशयैः सम्प्रयुक्तं दुःखसत्यं वेदनादिकं स्थापितम् । किमत्रा-
स्थापितम् ? एत एवानागता दशानुशयास्तत्सम्प्रयुक्तं च वेदनादिकं दुःखसत्यं
वर्जयित्वानागतसत्कायदृष्टिसम्प्रयुक्तं दुःखसत्यम्। तद्धि स्थापयिष्यते, "अनागतं
च सत्कायदृष्टिसम्प्रयुक्तं दुःखसत्यं स्थापयित्वा" इति वचनात् । तत्प्राप्ति-
जात्यादयश्चास्थापिता वर्जयित्वा सत्कायदृष्टेस्तत्सम्प्रयुक्तानां च धर्माणां जात्या-
दीन् । ते हि स्थापयिष्यन्ते, "सत्कायदृष्टेस्तत्सम्प्रयुक्तानां च धर्माणां जातिं
जरां स्थितिमनित्यतां च स्थापयित्वा" इति वचनात् । तदेवं तावदनागतोऽनुश-
यस्तत्सम्प्रयुक्तं च स्थापितादन्यत् । तदन्यत् क्लिष्टमित्युच्यते सत्कायदृष्टिहेतु-
कम् । सत्कायदृष्टिहेतुरस्येति सत्कायदृष्टिहेतुकम् । सभागहेतुना सर्वत्रगहेतुना
चातीतप्रत्युत्पन्नसत्कायदृष्टिहेतुकत्वात्, न तु सत्कायदृष्टेर्हेतुः। न ह्यनागतो
धर्मः सभागहेतुः सर्वत्रगहेतुर्वा व्यवस्थाप्यते । न च सहभूहेतुः सम्प्रयुक्तक-
हेतुर्वात्र सम्भवति । न हि सत्कायदृष्टिः सत्कायदृष्ट्या सह भवति सम्प्रयुज्यते
वा; एकस्मिन् कलापे द्वितीयसत्कायदृष्ट्यभावात् । न चाप्यन्तग्राहदृष्ट्या-
दिभिः सह भवति सम्प्रयुज्यते वा; पृथक्कलापत्वात् । विप्रयुक्तास्तेषामतीतप्रत्यु-
त्पन्नानां दुःखदर्शनहेयानां प्राप्तयो जात्यादयश्चास्थापिताः । ते स्थापितकादन्ये
क्लिष्टाश्च । तेऽपि सर्वत्रगहेतुना पूर्वोत्पन्नसत्कायदृष्टिहेतुकाः, न तु ते सत्काय-
१. ॰हेतुकं न सत्कायदृष्टेर्हेतुः—का० ।