अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

निर्देशः ] द्वितीयं कोशस्थानम् २८५
तत्र सर्वाल्पं¹ चित्तमष्टपञ्चाशतो¹ धर्माणां सहभूहेतुः । दशानां महा-
भूमिकांनां चत्वारिंशत्तल्लक्षणानाम्, अष्टानां च स्वलक्षणानुलक्षणानाम् ।
तस्य पुनश्चतुःपञ्चाशद् धर्माः सहभूहेतुः, स्वान्यनुलक्षणानि स्थापयित्वा ।
चतुर्दशेत्यपरे । दश महाभूमिकाः स्वान्येव च लक्षणानीति ।
तदेतन्न वर्णयन्ति । प्रकरणग्रन्थो ह्येवं विरुध्येत—“स्याद् दुःखसत्यं
काध्वपतितत्वेनैकफलविपाकनिष्यन्दताभिश्चेति पञ्चभिः । उत्पत्तिधर्मिणि तु
तस्मिन्नेभिरेव पञ्चभिरेकोत्पादस्थितिनिरोधताभिश्चेत्यष्टाभिः ।
सर्वाल्पं चित्तमिति । सर्वेभ्यो यदल्पपरिवारं चित्तं तत् सर्वाल्पमित्युच्यते ।
तत् पुनः कतमत् ? द्वितीयध्यानात् प्रभृत्यूर्ध्वमनिवृत्ताव्याकृतं चित्तम् । तत्र
वितर्कविचारौ न स्तः। न चापि कुशलादिमहाभूमिकाः, केवलमहाभूमिका एव
दश भवन्ति । तल्लक्षणानामिति । दशमहाभूमिकलक्षणानाम् । न तदनुलक्षणा-
नाम्, विप्रकृष्टत्वात् । स्वानुलक्षणानां तु भवति, संनिकृष्टत्वात् । आह-अष्टानां
च स्वलक्षणानुलक्षणानामिति । स्वान्यनुलक्षणानि स्थापयित्वेति । लक्षणेष्वनु-
लक्षणानां व्यापारः, न विशिष्टे च चित्ते । न्यूनानि तानि । राजायते हि चित्तं
लक्षणानुलक्षणानाम् । अतश्चित्तमनुलक्षणानां सहभूहेतुः, न तु तानि चित्तस्य ।
लक्षणानां तु चित्तेऽस्ति व्यापार इति तानि चित्तस्य सहभूहेतुर्भवन्ति ।
चतुर्दशेत्यपर इति । यथानुलक्षणानां नास्ति धर्मे व्यापारः, किं र्तहि ?
धर्मस्य लक्षणेषु, अतो न तेषां हेतुभावो धर्म इष्यते । तथा संप्रयुक्तेष्वेव
तल्लक्षणानां व्यापारो न चित्त इति न तानि चित्तस्य सहभूहेतुः । चित्तं तु
तेषां राजकल्पमिति सहभूहेतुर्भवतीत्यपरेषामभिप्रायः । प्रकरणग्रन्थो ह्येवं
विरुध्येत, दशानां महाभूमिकाना यानि चत्वारिंशल्लक्षणानि, तानि यदि
चित्तस्य सहभूहेतुर्नेष्येरन् । यस्मात् प्रकरणेऽप्युक्तम्-“चत्वार्यार्यसत्यानि दुःखसत्यं
यावन्मार्गसत्यम् । एषां कति सत्कायदृष्टिहेतुकानि न सत्कायदृष्टिहेतुः, कति
सत्कायदृष्टिहेतुर्न सत्कायदृष्टिहेतुकानि, कति सत्कायदृष्टिहेतुकानि न सत्काय-
दृष्टेश्च हेतुः, कति नैव सत्कायदृष्टिहेतुकानि न सत्कायदृष्टिहेतुः ?--
इति प्रश्ने कृते विसर्जनं करोति-द्वे नैव सत्कायदृष्टिहेतुके न सत्काय-
दृष्टिहेतुः, निरोधसत्यं मार्गसत्यं च । द्वयोर्भेदः ।
कथमिति ? दुःखसत्यं स्यात् सत्कायदृष्टिहेतुकं न सत्कायदृष्टिहेतुः, स्यात्
१-१. सर्वल्प०-का० ।