अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

निर्देशः ] द्वितीयं कोशस्थानम् २७५
कारणं सहभूश्चैव सभागः सम्प्रयुक्तकः ।
सर्वत्रगो विपाकाख्यः षड्विधो हेतुरिष्यते ॥ ४९ ॥
उपांशौ, कदाचित् प्रामुख्य इति । तद् यथापि सूर्योपनिषदो देवा इति, उपांशु-
प्रयोग उपनिषत्प्रयोग इति । यदि प्रतिविशेषो नास्ति किमर्थं हेतूनां प्रत्ययानां
च पृथङ्निर्देशः ? अन्येनार्थविशेषेण हेतुनिर्देशोऽन्येन प्रत्ययनिर्देशः । हेतुनिर्देशे
ह्यविघ्नभावसहभूत्वसदृशत्वादिरर्थविशेष उक्तः । प्रत्ययनिर्देशे तु हेतुसमन्तर-
त्वादिभिरपरोऽर्थविशेष उक्त इति । अथ कतमस्मिन् सूत्रे षड् हेतवः उक्ताः ?
सर्वो ह्यभिधर्मः सूत्रार्थः सूत्रनिकषः सूत्रव्याख्यानमिति । अन्तर्हितं तत् सूत्रमिति
वैभाषिकाः । तथा हि-एकोत्तरिकागम आ शताद्धर्मनिर्देश आसीत्, इदानीं त्वा
दशकाद् दृश्यन्त इति कथयन्ति ।
अपि तु सन्ति प्रतिनियतहेतुवाचकानि सूत्राणि तान्युदाहरिष्यामः ।
“चक्षुः प्रतीत्य रूपाणि चोत्पद्यते चक्षुर्विज्ञानम्” इति कारणहेतुः । जनना-
विघ्नभावेन ह्येष व्यवस्थाप्यते ।
“इमानि त्रीणि मार्गाङ्गानि सम्यग्दृष्टिमनुपरिवर्त्तन्ते । तैः सह जाता वेदना
संज्ञा चेतना च” इति सहभूहेतुः । अन्योन्यानुपरिवर्त्तनैककृत्यार्थेन ह्येष
व्यवस्थाप्यते ।
“समन्वागमोऽयं पुद्गल कुशलैरपि धर्मैरकुशलैरपि यावदस्ति चास्याणुसह-
गतं कुशलमूलमसमुच्छिन्नं यतोऽस्य कुशलमूलादन्यद् कुशलमूलमुत्पत्स्यते ।
एवमयं पुद्गल आयत्यां विशुद्धिधर्मा भविष्यति” इति सभागहेतुः । एष ह्यतीत-
प्रत्युत्पन्नानां धर्माणां स्वफलनिर्वर्त्तनार्थेन व्यवस्थाप्यते ।
“इयमुच्यते दर्शनमूलिका श्रद्धा वेत्यज्ञानसम्प्रयुक्ता । यद्विजानाति तत्
प्रजानाति” इति सम्प्रयुक्तकहेतुः । एकालम्बनकृत्यार्थेन ह्येष व्यवस्थाप्यते ।
“मिथ्यादृष्टेः पुरुषपुद्गलस्य यच्च कायकर्म तद्दृष्टेर्यच्च वाक्कर्म या चेतना
यः प्रणिधिर्ये च संस्कारास्तदन्वयाः, सर्वेऽप्येते धर्मा अनिष्टत्वाय संवर्तन्तेऽ-
कान्तत्वायाप्रियत्वायामनआपत्वाय । तत् कस्य हेतोः ? दृष्टिर्ह्यस्य पापिका
यदुत मिथ्यादृष्टिः” इति सर्वत्रगहेतुः । एष हि सभागविसभागक्लिष्टधर्म-
प्रबन्धजनकार्थेन व्यवस्थाप्यते ।
'इह कृतस्य कर्मणः कुशलस्य सास्रवस्य भावनामयस्य तत्रोत्पन्ना विपाकं
प्रतिसंवेदयन्ते । सञ्चेतनीयस्य कर्मणः कृतस्योपचितस्य विपाकः” इति विपाक-
हेतुः । एष हि विसदृशफलाक्षेपकत्वेन व्यवस्थाप्यते ।
इत्यत एते षड् हेतवः सूत्रत एव प्रसिद्धा इति “षड्विधो हेतुरिष्यते”
-वैभाषिकैरित्यभिप्रायः ॥ ४९ ॥