अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

२७२ भाष्यस्फुटार्थसहितेऽभिधर्मकोशे [ इन्द्रिय-
मात्रेणार्थाः प्रतीयन्ते । किं तर्हि ? वाङ् नाम्नि प्रवर्त्तते, नाम अर्थं द्योतयति ।
न¹ वै¹ घोषमात्रं वाक्, येन तु घोषेणार्थः प्रतीयते स घोषो वाक् ।
केन पुनर्घोषेणार्थः प्रतीयते ? योऽर्थेषु कृतावधिर्वक्तृभिः, तद्यथा—
गौरित्येष शब्दो नवस्वर्थेषु कृतावधिः—
“वाग्दिग्भूरश्मिवज्रेषु पश्वक्षित्स्वर्गवारिषु ।
नवस्वर्थेषु मेधावी गोशब्दमुपधारयेत्” ॥ ( ) इति ।
योऽपि हि मन्यते—नामार्थं द्योतयतीति ? तेनाप्येतदवश्यमभ्युपगन्तव्यं
यदि प्रतीतपदार्थकं भवतीति । तच्चैतच्छन्दमात्राद्² प्रतीतपदार्थकात् सिध्यतीति
किमर्थान्तरं नाम कल्पयित्वा !
इदं चापि न ज्ञायते—कथं वाङ् नाम्नि वर्त्तत इति, किं तावदुत्पादयति ?
आहोस्वित् प्रकाशयति ? यद्युत्पादयति, घोषस्वभावत्वाद् वाचः सर्वं घोषमात्रं
नामोत्पादयिष्यति । यादृशो वा घोषविशेष इष्यते नाम्न उत्पादकः, स एवार्थस्य
द्योतको भविष्यति । अथ प्रकाशयति, घोषस्वभावत्वाद् वाचः सर्वं घोषमात्रं
किं तर्हि ? वाङ्नाम्नि प्रवर्त्तते, तन्नामात्मरूपतामिव वाच आपादयदर्थत्वं
द्योतयति । तां वाचमुपादाय पदार्थं द्योतयति, प्रत्याययतीत्यर्थः ।
सौत्रान्तिक आह—न वै घोषमात्रं वागिति । विस्तरः—न वयं घोषमात्रं
वागिति वर्णयामः, कश्चिदेव तु घोषो वर्णात्मकः । सैव वाग्योऽर्थेषु कृतावधिः ।
कृतमर्यादः । एतेन संकेतापेक्षः शब्दोऽर्थं प्रत्याययति, न यः कश्चिच्छब्द इति
दर्शयति, कृतसङ्केतः शब्दोऽर्थं प्रत्याययतीति ।
तच्चैतच्छन्दमात्रात् प्रतीतपदार्थकात् सिध्यतीति । तच्चैतदर्थद्योतनं
नामरहिताच्छब्दाज्जातसंकेतान्निदर्शनात् सिध्यतीत्ययमस्यार्थ इति ।
यद्युत्पादयतीति । विस्तरः—वाचि सत्यां स चित्तविप्रयुक्त उत्पद्यत
इतीष्यते, तेनाचष्टे—यद्युत्पादयतीति । एवं चेत् सर्वं घोषमात्रं वृषभादि-
गर्जितमपि नामोत्पादयिष्यति, घोषस्वभावा वागिति कृत्वा । ब्रूयास्त्वम्—
विशिष्ट एव घोषो यो वर्णात्मकः सम्भावितः, स एव नामोत्पादयतीति ?
अत्रोच्यते—यादृशो वा घोषविशेष इष्यते नाम्नः उत्पादकः, स एवार्थस्य
द्योतको भविष्यति । न तु स चित्तविप्रयुक्त इत्यभिप्रायः । अथ
प्रकाशयतीति । विस्तरः—घोषेणोत्पद्यमानेन स चित्तविप्रयुक्त उत्पद्यते, स तं
१-१. नैव—का० । २. ०मात्रादेव—का० ।