अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

२७० भाष्यस्फुटार्थसहितेऽभिधर्मकोशे [ इन्द्रिय-
नामकायादयः कतमे ?
नामकायादयः संज्ञावाक्याक्षरसमुक्तयः ।
आदिग्रहणेन पदव्यञ्जनकायग्रहणम् ।
तत्र संज्ञाकरणं नाम, तद्यथा—रूपम्, शब्द इत्येवमादिः !
वाक्यं पदम्, यावताऽर्थपरिसमाप्तिः, तद्यथा—“अनित्या बत संस्काराः”
इत्येवमादि, येन क्रियागुणकालसम्बन्धविशेषा गम्यन्ते ।
“नामकायादयः संज्ञावाक्याक्षरसमुक्तयः” इति। संज्ञासमुक्तयो नामकायाः,
वाक्यसमुक्तयः पदकायाः, अक्षरसमुक्तयो व्यञ्जनकायाः ।
संज्ञाकरणमिति लोकभाषेयम् । संज्ञाकरणम्, नामधेयमिति पर्यायः । तथा
हि लोके वक्तारो भवन्ति—‘देवदत्तः’ इति अस्य संज्ञाकरणमिति । संज्ञायाः
करणं संज्ञाकरणम्, येन संज्ञा चैतसिको धर्मः क्रियते जन्यते । संज्ञैव वा करणं
संज्ञाकरणम् । संज्ञाग्रहणं ......... करणग्रहणं चैतसिकविशे-
पणार्थम् । यदि हि संज्ञा नामेत्युच्येत, चैतसिकोऽपि स भाव्येत । ततः पुनः
संज्ञाकरणं नाम रूपं शब्दो रसो गन्धो वेत्येवमादि ।
वाक्यं पदमिति । पद्यते गम्यतेऽनेनेति । पदं तु सुप्तिङन्तं पदं गृह्यते ।
तेनाह—यावतार्थपरिसमाप्तिस्तद्यथा “अनित्या बत संस्काराः” इत्येवमादीति ।
आदिशब्देन “उत्पादव्ययधर्मिणः, उत्पद्य हि निरुध्यन्ते, तेषां व्युपशमः सुखम्”
इत्येवमादि ।
अस्या गाथाया एवमर्थं व्याचक्षते—‘अनित्या बत संस्काराः’ इति प्रतिज्ञा,
‘उत्पादव्ययधर्मिणः’ इति हेतुः, यस्मादुत्पादव्ययधर्मवन्तस्तस्मादनित्या इति
परिच्छिद्यन्ते । ‘उत्पद्य हि निरुध्यन्ते’ इति दृष्टान्तः । य उत्पद्यन्ते निरुध्यन्ते
च तेऽनित्याः । तद्यथा-घटादयः, यथा च संस्कारा इति । अपरे पुनर्व्याचक्षते-
असिद्धहेतुसाधनार्थमेतदिति । कथमेतद्गम्यते ? उत्पादव्ययधर्मिणस्त इति,
यस्मादेते उत्पद्य निरुध्यमाना दृष्टा इति । अपरे वर्णयन्ति—अनित्या बत
संस्कारा उत्पादव्ययधर्मिण इति धर्मदेशनेत्युच्यते । कस्माद् ? इत्याह—
यस्मादुत्पद्य निरुध्यन्त इति हेतुवचनम् । तेषां व्युपशमः सुखम् । ये ह्यनित्यास्ते
दुःखा, अतस्तेषां व्युपशमः सुखमिति विनेयजनं नियोजयति ।
येन क्रियागुणकालसम्बन्धविशेषा गम्यन्ते । साव्ययकारकविशेषणं वाक्यमिति
वाक्यविदो वदन्ति । तद्यथा—पचति पठति गच्छतीति, कृष्णो गौरो रक्तः
इति, पचति पक्ष्यत्यपाक्षीदिति क्रियागुणकालांनां सम्बन्धविशेषा गम्यन्ते तत्
पदम् । तथा हि सामान्ये वर्त्तमानानां पदानां यद्विशेषेऽवस्थानं स वाक्यार्थं