अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

उपचर्यते। तद्विषयान्तरेषूत्पद्यमानं तं विषयं विजानातीत्युच्यते। यथा
चाभिजायते तिष्ठतिं रूपमित्यत्र भवितुर्भावादनर्थान्तरत्वम्, एवं विज्ञानेऽपि
स्यात्।
यदि विज्ञानाद् विज्ञानमुत्पद्यते नात्मनः, कस्मान्न नित्यं तादृश-
मेवोत्पद्यते, न च क्रमनियमेनाङ्कुरकाण्डपत्रादिवत्" स्थित्यन्यथात्वस्य
संस्कृतलक्षत्वात्। एष हि संस्कृतस्य स्वभावो यदनवश्यं प्रबन्धस्यान्यथात्वं
भवति। अन्यथा हि निकामध्यानसमाहितानां सदृशकायचित्तोत्पत्तौ
प्रथमक्षणनिर्विशेषत्वात् पश्चादपि न स्यात् स्वयं व्युत्थानम्।
क्रमोऽपि हि चित्तानां नियत एव। यतो नूत्पत्तव्यम्; तत एव
तस्योत्पादात्। तुल्याकारमपि हि किञ्चिदुत्पादने समर्थं भवति; गोत्र-
विशेषात्। तद्यथा स्त्रीचित्तानन्तरं यदि तत्कायविदूषणाचित्तमुत्पन्नं

---

विजानातीत्युच्यते। सन्तानेन विज्ञानोत्पत्त्या विजानातीत्यभिप्रायः।
यथा वा रूपं भवतीति विस्तरः। यथा भवितू रूपस्य भावात्, जनितुर्जातेः,
स्थातुः स्थितेरनर्थान्तरत्वम्, एवं विज्ञानेऽपि स्यात् विज्ञातुर्विज्ञानस्य
भावादनर्थान्तरत्वम्; व्यतिरिक्तस्य भावस्यानुपलब्धेः। वैशेषिक-
सूत्रानुसाराद् वा।
नात्मन इति। यदि नात्मनो विज्ञानमुत्पद्यते विज्ञानलक्षणस्याविशे-
षात्। तादृशमेव विज्ञानमुत्पद्येत। यदि त्वात्मनः तस्याभिप्रायविशेषाद्
विशिष्टं ज्ञानमुत्पद्यत इत्यभिप्रायः। न च क्रमनियमेनेति। कस्माच्च न
क्रमनियमेनोत्पद्यते। अनियमेनापि हि उत्पद्यते, गोबुद्धेरनन्तरं स्त्रीबुद्धिः।
स्त्रीबुद्धेर्महिषबुद्धिः। कस्माद् गोबुद्धेरनन्तरं नोत्पद्यते ऽङ्कुर-काण्ड-
पत्रादिवदिति। अङ्कुरात् काण्ड एवोत्पद्यते, न पत्रादि। काण्डात्
पत्रमेवोत्पद्यते, न पुष्पादि, अङ्कुरादि वा, तद्वत्।
निकामध्यानसमाहितानामिति। निकामेन = पर्याप्तेन, समाप्तेन
ध्यानेन समाहितानाम्। सदृशकायचित्तोत्पत्तौ। सदृशस्य कायस्य चित्तस्य
चोत्पत्तौ। स्वयं व्युत्थानमिति। न परोपक्रमेणेत्यभिप्रायः। एवमनेन
कस्मात् न नित्यं सदृशमेवोत्पद्यत इति यत् पृष्टं तद्विसर्जनम्। यत्तु पृष्टम्-
न च क्रमनियमेनेति, तद् दर्शयन्नाह-क्रमोऽपि हि चित्तानां नियतमेवेति।
अभीष्टमेवैतत्। गोत्रविशेषादिति। भावनाविशेषात्। स्त्रीचित्तादिति
विस्तरः। स्त्रीचित्तात् स्त्र्यालम्बनाच्चित्तात् अनन्तरं तस्याः स्त्रियाः कायः
तत्कायः। तत्कायस्य विदूषणायै यदि परिव्राजकस्यान्धस्य वा साधोश्चित्त-