अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

निर्देशः ] प्रथमं कोशस्थानम् १०५
अत आत्मभूतस्य चित्तस्याश्रयभावेन प्रत्यासन्नत्वात् चक्षुरादीनामाध्यात्मि-
कत्वम्, रूपादीनां विषयभावाद् बाह्यत्वम् ।
एवं तर्हि षड् विज्ञानधातव आध्यात्मिका न प्राप्नुवन्ति, न ह्येते मनो-
धातुत्वमप्राप्ताश्चित्तस्याश्रयीभवन्ति ? यदा तदा त एव ते भवन्तीति लक्षणं नाति-
वर्तन्ते । अन्यथा हि मनोधातुरतीत एव स्यान्नानागतप्रत्युत्पन्नः । इष्यन्ते
चाष्टादश धातवस्त्रैयध्विकाः ।
यदि चानागतप्रत्युत्पन्नस्य¹ विज्ञानस्य मनोधातुलक्षणं न स्यात्, अतीते-
ऽप्यध्वनि मनोधातुर्न व्यवस्थाप्येत । नहि लक्षणस्याध्वसु व्यभिचारोऽस्तीति ॥
कति धातवः सभागाः ? कति तत्सभागाः ? एकान्तेन तावत्—
“चित्तस्य दमनं साधु चित्तं दान्तं सुखावहम्” (ध० प० ३६) इति ।
तेनायमर्थः—आत्मनि चित्तीकार्ये । आत्मानं वा चित्तमधिकृत्य ये धर्माः
प्रत्यासन्नभावादाश्रयभावेन वर्तन्ते त आध्यात्मिकाः । ये तु विषयभावेन वर्तन्ते
ते बाह्या इति । कः पुनः प्रत्यासन्नभाव, येन विज्ञानं तद्विकारमनुविघत्ते ।
चक्षुरादिष्वेव हि विज्ञानं लक्ष्यते, न रूपादिष्विति । तथा हि चित्तमिन्द्रिय-
सम्बद्धे शरीरदेशे परिच्छिद्यते, न विषयदेश इति ।
एवं तर्हि षड्विज्ञानधातव इति । विस्तरः—इह पञ्च तावद्विज्ञानधातवो
वर्तमाना एव गृह्यन्ते; इन्द्रियविषयसमानकालत्वात् । वर्तमानविषया हि पञ्च
विज्ञानकायाः । मनोविज्ञानधातुरपि वर्तमान एवेह व्यवस्थाप्यते; यस्मा-
न्मनोधातुरस्याश्रयोऽनन्तरातीतो व्यवस्थाप्यते । अथ भेदादेव हि मनोधातु-
मनोविज्ञानधात्वोः पृथग्व्यवस्थानम् । तस्मात्त आध्यात्मिका न प्राप्नुवन्ति । न
ह्येते मनोधातुत्वमप्राप्ता अतीतत्वमप्राप्ताः चित्तस्याश्रयीभवन्ति यदा तदा त एव
ते भवन्तीति लक्षणं नातिवर्तन्त इति । किमनेन वाक्येन साधितम् ? इदमनेन
साधितम्—वर्तमानानामप्येषामाश्रयभावो भविष्यतीति, भविष्यादाश्रयभावे-
नाध्यात्मिकत्वं भवतीति ।
यदि चानागतप्रत्युत्पन्नस्येति विस्तर । अतीतेऽध्वनि यन्मनोधातुलक्षणं
तदनागतप्रत्युत्पन्नयोरप्यध्वनोरस्त्येवेत्यभिप्रायः । न हि लक्षणस्याध्वसु व्यभि
चारोऽस्ति । न हि स्वभावपरित्यागोऽस्तीत्यर्थः ।
१. चा०—का० ।