अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

१०४ भाष्यस्फुटार्थासहितेऽभिधर्मकोशे [ धातु-
कत्याध्यात्मिका धातवः ? कति बाह्याः ?
द्वादशाध्यात्मिकाः,
कतमे द्वादश ?
हित्वा रूपादान् ,
षड् विज्ञानानि षडाश्रयाः—इत्येते द्वादश धातव आध्यात्मिकाः ।
रूपादयस्तु षड् विषयधातवो बाह्याः ।
आत्मन्यसति कथमाध्यात्मिकम् ? बाह्यं वा ? अहंकारसंनिश्रयत्वाच्चित्तम्
'आत्मा' इत्युपचर्यते ।
“आत्मना हि सुदान्तेन स्वर्गं प्राप्नोति पण्डित” ( )
इत्युक्तम् । चित्तस्य चान्यत्र दमनमुक्तं भगवता—
“चित्तस्य दमनं साधु चित्तं दान्तं सुखावहम्” इति ।
द्वितीयादिषु ध्यानेषूपपद्यमानः । सहापि स्यात्—उभयेनासमन्वागत समन्वागमं
प्रतिलभते, आरूप्यधातुच्युतः कामधातौ ब्रह्मलोके चोत्पद्यमानः । नोभयेन
एतानाकारान् स्थापयित्वा—यश्चक्षुर्विज्ञानधातुना समन्वागतो रूपधातुनापि
सः । यो वा रूपधातुना चक्षुर्विज्ञानधातुनापि सः पूर्वपादक । यस्तावच्चक्षु-
र्विज्ञानधातुना समन्वागतो रूपधातुनापि सः । स्याद् रूपधातुना न
चक्षुर्विज्ञानधातुनापि । द्वितीयादिध्यानोपपन्नश्चक्षुर्विज्ञानमसंमुखीकुर्वाणः ।
यथा चेयं चक्षुर्विज्ञानरूपधातूना प्रतिलम्भसमन्वागमचिन्ता, तथा श्रोत्र-
विज्ञानशब्दधातवादीनामपि प्रतिलम्भसमन्वागमचिन्ता कर्तव्या—श्रोत्रविज्ञान-
धात्वोः स्यात्पृथग्लाभः सहापि चेत्यादि ॥ ३८ ॥
“द्वादशाध्यात्मिकाः” इति । उभयावधारणम् । अवधारणादेव चान्ये
रूपादयो बाह्या इति सिद्धम् । आत्मनि अधि अध्यात्मम् । अधि आत्मानमिति
वा अध्यात्मम् । अध्यात्ममेवाध्यात्मिका । अध्यात्मं वा भवा आध्यात्मिकाः ।
अहङ्कारसंनिश्रयत्वाच्चित्तमात्मेत्युपचर्यत इति । “अहङ्कारसंनिश्रय आत्मा’
इत्यात्मवादिनः सङ्कल्पयन्ति । चित्तं चाहङ्कारनिश्रय इति ‘आत्मा’ अप्युपचर्यते ।
कथम् ? इत्याह—आत्मना हि सुदान्तेन स्वर्गं प्राप्नोति पण्डितः (
) इत्युक्तं गाथायाम् । कथं पुनर्गम्यते—‘चित्तमात्मशब्देनोच्यते’ इति ?
तत आह—चित्तस्य चान्यत्र दमनमुक्तं भगवतेति । अन्यत्र गाथायामुक्तम्—