अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

१२१२ भाष्यस्फुटार्थासहितेऽभिधर्मकोशे [ पुद्गल-
शाश्वतलोकादीनामप्यव्याकरणं प्रष्टुराशयापेक्षया। यदि हि ताव-
दात्मा लोक इष्टः स्यात्, तस्याभावादयुक्तं चतुर्धा व्याकरणम् । अथ सर्व
एव संसारो लोकः, तस्याप्ययुक्तम् । शाश्वते लोके न कस्यचित् परिनिर्वाणं
प्राप्नुयात् । अशाश्वते सर्वेषामुच्छेदः प्राप्नुयात् । उभयथात्वे नियमत
एकेषां परिनिर्वाणं प्राप्नुयात्, एकेषां न । अनुभयथात्वे नैव परिनिर्वाणं
नापरिनिर्वाणं प्राप्नुयात् । अतो मार्गाधीनत्वात्, परिनिर्वाणस्य चतुर्धापि
नियमो न व्याक्रियते निर्ग्रन्थश्रावकचटकवत् ।
अत एवान्तवान् लोक इति चतुष्काव्याकरणम् । तुल्यार्थो ह्येष
चतुष्कः । तथाहि मुक्तिकः परिव्राजक एवं चतुष्कं पृष्ट्वा पुनः पृष्टवान् —
“किं नु सर्वो लोकोऽनेन मार्गेण निर्यास्यति१, आहोस्विदेकदेशो लोक-
स्य” इति ? स्थविर आनन्द आह—“यमेव त्वं मुक्तिक तत्प्रथमतो भगवन्तं
प्रश्नं पृष्टवान्, त्वमेवैतत्२ पृच्छस्यनेन पर्यायेण” ( ) इति सर्वम् ।
किमिति कृत्वा भगवान् ‘अस्ति पुद्गलः’ इति न ब्रवीति । नहि ‘रूपमस्ति’
इति वचनेन दोषो भवति ; तस्यास्तित्वात् ।
निर्ग्रन्थश्रावकचटकवदिति । निर्ग्रन्थश्रावकेण चटकं जीवन्तं
गृहीत्वा भगवान् पृष्टः— किमयं चटको जीवति न वेति । तस्यायमभिप्रायः—
यदि श्रमणो गौतम आदिशेत्— ‘जीवति’ इति, स तं निपीडनेन मारयित्वा
दर्शयेत् । यदि पुनर्भगवान् एवमादिशेत्— ‘मृतः’ इति, स तं जीवन्तमेव
दर्शयेत्— ‘कथं नामायमज्ञः’ इति लोको जानीयात् इति तस्याभिप्रायः ।
भगवता तु तस्याशयं विदित्वा न व्याकृतम् । त्वच्चित्तप्रतिबद्धमेवैतत्—
‘जीवति वा न वेति च’ इत्येवाभिहितम्, तद्वदेतन्न व्याकृतमिति ।
तुल्यार्थो ह्येष चतुष्क इति । ‘शाश्वतो लोकः, अशाश्वतो लोकः’
इत्यनेन चतुष्केन ‘अन्तवान् लोकः अनन्तवान् लोकः’ इत्ययं चतुष्कस्तु-
ल्यार्थः । यद्येवम्, कथं चतुर्दशाव्याकृतवस्तूनि भवन्ति ? ‘शाश्वतो लोकः’
इत्येकचतुष्कः । ‘अन्तवान्’ इति द्वितीयश्चतुष्कः । ‘भवति तथागतः’ इति
तृतीयश्चतुष्कः । ‘स जीवस्तच्छरीरम्, अन्यो जीवोऽन्यत् शरीरम्’ इति
द्विकः । त्रयश्चतुष्काः, एकश्च द्विक इति चतुर्दशाव्याकृतवस्तूनि । पर्याय-
रूपत्वव्यस्थानेऽपि चतुर्दशत्वं भवतीत्यदोषः । त्वमेवैतत् पृच्छसीति ।
१. निर्याति—का० ।
२. तमेवै०—का० ।