अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

विनिश्चयः ] अष्टमं कोशस्थानम् १२११
आह चात्र—
"दृष्टिदंष्ट्रावभेदं च भ्रंशं चापेक्ष्य कर्मणाम्।
देशयन्ति जिना धर्मं व्याघ्रीपोतापहारवत्॥
आत्मास्तित्वं ह्युपगतो भिन्नः स्याद् दृष्टिदंष्ट्रया।
भ्रंशं कुशलपोतस्य कुर्यादप्राप्य संवृतिम्"॥ ( ) इति।
पुनराह—
"असत्त्वाद्भगवान् जीवं तत्त्वान्यत्वेन नावदत्।
नास्तीत्यपि च नावोचन्मा भूत् प्राज्ञप्तिकोऽप्यसन्॥
यत्र हि स्कन्धसन्ताने शुभाशुभफलास्तिता।
जीवाख्या तत्र सा न स्यात् जीवनास्तित्वदेशनात्॥
प्रज्ञप्तिमात्रं स्कन्धेषु जीव इत्यपि नावदत्।
अभव्यः शून्यतां बोद्धुं तदानीं तादृशो जनः॥
तथा ह्यात्मास्ति नास्तीति पृष्टो वात्स्येव नावदत्।
आशयापेक्षया प्रष्टुः सति त्वस्तीति नाह किम्"॥ ( )
दृष्टिदंष्ट्रावभेदं चेति विस्तरः। दृष्टिरेव दंष्ट्रा, तयावभेदम्।
अपेक्ष्य देशयन्ति बुद्धा भगवन्तो धर्मं नैरात्म्यं तत्प्रतिपक्षेण। भ्रंशं च
कर्मणाम् अपेक्ष्य कृतविप्रणाशमपेक्ष्य पुद्गलास्तित्वमिव दर्शयन्तोऽन्यथा
देशयन्ति। व्याघ्रीपोतापहारवत् इति। यथा व्याघ्री नातिनिष्ठुरेण
दन्तग्रहणेन स्वपोतमपहरति नयति—'मास्य दंष्ट्रया शरीरं क्षतं भूत्' इति।
नाप्यतिशिथिलेन दन्तग्रहणेन तमपहरति—'मास्य भ्रंशपातोऽस्मिन् विषये
'भूत्' इति। युक्तेनैव ग्रहणेनापहरतीत्यर्थः। अपहरतीत्यपरे पठन्ति,
स्थानान्तराद् अपहरति अपनयतीत्यर्थः।
तथाऽर्थदर्शने कारणं दर्शयन्नाह—आत्मास्तित्वमिति विस्तरः।
आत्मास्तित्वं प्रतिपन्नश्चेत् कश्चित् दृष्टिदंष्ट्रया सत्कायदृष्टिलक्षणया भिन्नः
स विनेयजनः स्यात्। अप्राप्य संवृतिगतिम्। धर्मसंकेतमजानतः कुशल-
पोतस्य कुशलकर्मणः व्याघ्रोपोतभूतस्य भ्रंशं कुर्यात्—'नास्ति कर्मणः
फलम्' इति।
प्राज्ञप्तिक इति प्रज्ञप्तौ भवः प्राज्ञप्तिकः। संवृतिसन्नपि पुद्गलो
नास्तीति कश्चिद् गृह्णीयादित्यतो नास्तीति नावोचत्।
सति त्वस्तीति नाह किम् इति। यदि भूतार्थेन पुद्गलोऽस्ति,