अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

भारहारं च कृत्वोक्ताः । उपघातार्थो हि भार इति ।
अस्त्येव पुद्गलः; यस्मादुक्तम् - "नास्ति सत्त्व उपपादुक इति मिथ्या-
दृष्टिः" । कश्चैवमाह-नास्ति सत्त्व उपपादुक इति । सत्त्वस्तु यथाऽस्ति
तथा विभक्तो भगवतेति ब्रूमो मानुष्यकसूत्रे । यस्माद् यः परत्रोपपादुकसत्त्वा-
ख्यस्कन्धसन्तानापवादं करोति, तस्यैषा मिथ्यादृष्टिः-'नास्ति सत्त्व उपपादुकः'
इति; स्कन्धानामुपपादुकत्वात् ।
अथैषा मिथ्यादृष्टिः पुद्गलापवादिका सती किम्प्रहातव्या भवेत् ?
नह्येषा दर्शनभावनाप्रहातव्या युज्यते; पुद्गलस्य सत्येष्वन्तर्भावात् १ । "एकः
पुद्गलो लोक उत्पद्यमान उत्पद्यते" इति वचनात् न स्कन्धा इति चेत् ?
न; समुदायेऽप्येकोपचारादेकतिलैकतण्डुलवत्, एकराश्येकवचनवच्च ।
संस्कृत इति वा पुद्गलो वक्तव्यः, उत्पत्तिमत्त्वाभ्युपगमात् । न स
एवमुत्पद्यते यथा स्कन्धाः, अपूर्वप्रादुर्भावात् । किं तर्हि ? स्कन्धान्तरोपा-
उत्तरे ये पीड्यन्ते ते भारहार इति कृत्वोक्ता इति ।
उपपादुकत्वादिति । उपपादने साधुकारित्वादित्यर्थः । पुद्गलस्य
सत्येष्वनन्तर्भावादिति । यस्माद् यथापरिकल्पितस्य पुद्गलस्य सत्येषु
दुःखादिषु नान्तर्भावः २ । नहि पुद्गलो दुःखम्, यावत् मार्ग इति । अतो न
सत्यदर्शनप्रहातव्यैषा पुद्गलापवादिका मिथ्यादृष्टिः । या हि दृष्टिः
यस्मिन् सत्ये विप्रतिपन्ना, तत्सत्यदर्शनात् तस्याः प्रहाणं भवेत् । तथा
दुःखसमुदयसत्ययोः पुद्गलस्यानन्तर्भावात् नापि भावनाप्रहातव्या ।
भावनाप्रहातव्यो हि क्लेशो भावनाप्रहातव्यमेव वस्तु दुःखं समुदयं वा-
ऽऽलम्बते-इत्येवं तस्याः भावनाप्रहातव्यत्वं युज्यते । न च पुद्गलस्त-
योरन्तर्भूत इत्यतो भावनाप्रहातव्या सा न भवति । अथ वा न कदाचिदपि
दृष्टिर्भावना प्रहातव्येति नासौ भावनाप्रहातव्या ।
एकतिलैकतण्डुलवद् एकराश्येकवचनवच्चेति । यथा अष्टद्रव्यकत्वेऽपि
एकतिल एकतण्डुल इति चोच्यते, तथा एको राशिरेकवचनमिति । तावद्
एकः पुद्गल इति ।
उत्पत्तिमत्त्वाभ्युपगमादिति । उत्पद्यत इति वचनात् उत्पत्तिमत्त्व-
मस्याभ्युपगतं भवति । ततश्च संस्कृत इति वक्तव्यो भवद्भिः ।
स्कन्धान्तरोपादानादिति । नास्य संस्कृतत्वमापद्यत इत्यभिप्रायः ।
१. सत्येष्वन्त०-का० । २. नान्तर्भावः-जा० ।
अभि० को० ४ : १२