अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

१०२ भाष्यस्फुटार्थसहितेऽभिधर्मकोशे [ धातु-
सहापि स्यादुभयेन समन्वागमं प्रतिलभते । आरूप्यधातुच्युतः कामधातौ
ब्रह्मलोके चोपपद्यमानः ।
नोभयेन एतानाकारान् स्थापयित्वा । यश्चक्षुर्धातुना समन्वागतश्चक्षुर्विज्ञान-
धातुनाऽपि सः । चतुष्कोटिकः ।
प्रथमा कोटिर्द्वितीयादिषु ध्यानेषूपपन्नश्चक्षुर्विज्ञानासम्मुखीकुर्वाणः ।
द्वितीया कामधातावलब्धविहीनचक्षुः ।
गत समन्वागमं प्रतिलभतेऽन्तराभवप्रतिसन्धाने कुशलक्लिष्टेन अतीतानागतेन,
न तु चक्षुर्धातुनाऽसमन्वागत. समन्वागमं प्रतिलभते, प्रतिलब्धवत्समन्वा-
गतत्वात् ।
स्यादुभयेनेति विस्तरः । आरूप्यधातुच्युतः उभाभ्यां चक्षुर्धातुचक्षुर्विज्ञान-
धातुभ्यां पूर्वमसमन्वागत अन्तराभवप्रतिसन्ध्यवस्थायामेव चक्षुर्धातुनोत्पादा-
भिमुखेन चक्षुर्विज्ञानधातुना च कुशलक्लिष्टेनातीतानागतेन समन्वागमं प्रति-
लभते । अविकलेन्द्रिया ह्यन्तराभविकाः ।
नोभयेन एतानाकारान् स्थापयित्वेति । कोटित्रयोक्तान् धर्मप्रकारान् त्यक्त्वे-
त्यर्थः । आरूप्यधातुच्युतस्तत्रैवोत्पद्यमानो नोभाभ्यामसमन्वागत. समन्वागमं
प्रतिलभते । असमन्वागतत्वं तत्रास्ति, न तु समन्वागमप्रतिलम्भः । द्वितीया-
दिध्यानोपपन्नश्च चक्षुर्विज्ञानमसम्मुखीकुर्वाणो नोभाभ्यामसमन्वागत. समन्वा-
गमं प्रतिलभते । कथम् ? चक्षुर्धातुना यद्यपि समन्वागमं प्रतिलभते न तु चक्षु-
र्धातुना असावसमन्वागतः, चक्षुर्विज्ञानधातुना यद्यप्यसावसमन्वागतो न तु
समन्वागमं प्रतिलभते, तदससम्मुखीकुर्वाणत्वात् । चक्षुष्मान् कामधातुस्थः
सकृन्मरणादन्तराभवप्रतिसन्धौ नोभाभ्यामसमन्वागत समन्वागमं प्रतिलभते;
ताभ्यां समन्वागतत्वात् । यश्च चक्षुर्धातुना समन्वागतश्चक्षुर्विज्ञानधातुनापि स
इति । "पृथग्लाभः सहापि च" इत्यनेनैव सूत्रेणेदमपि चतुःकोटिकं वर्तयति ।
लाभो हि प्रतिलम्भः, प्राप्तिमात्रेऽपि विवक्षया कदाचिद्भवति । प्रथमे चतु-
ष्कोटिके प्रतिलम्भोऽधिकृतः, द्वितीये तु प्राप्तिमात्रम् ।
प्रथमा कोटिरिति । विस्तर—द्वितीयादिध्यानोपपन्नोऽवश्यं चक्षुर्धातुना
समन्वागतः; इन्द्रियैरविकलत्वात् । चक्षुर्विज्ञानधातुनात्रासमन्वागतः; तत्रा-
भावात् । प्रथमध्यानभूमिकस्य चक्षुर्विज्ञानस्यासम्मुखीक्रियमाणत्वात् ।
कामधातावलब्धविहीनचक्षुरिति । अलब्धं विहीनं वा चक्षुरस्यालब्धविहीन-
चक्षुः । अलब्धचक्षु. कललाद्यवस्थः, विहीनचक्षुः विनष्टचक्षुः । स कामधातौ