अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

निर्देशः ] प्रथमं कोशस्थानम् १०१
इदं विचार्यते—यश्चक्षुर्धातुनाऽसमन्वागतः समन्वागमं प्रतिलभते चक्षु-
र्विज्ञानधातुनापि सः ? यो वा चक्षुर्विज्ञानधातुना चक्षुर्धातुनापि सः ? आह—
चक्षुर्विज्ञानधात्वोः स्यात् पृथग् लाभः सहापि च ॥ ३८ ॥
पृथक् तावत् स्याच्चक्षुर्धातुना, न चक्षुर्विज्ञानधातुना । कामधातौ क्रमेण
चक्षुरिन्द्रियं प्रतिलभमानः । आरूप्यधातुच्युतश्च द्वितीयादिषु ध्यानेषूपपद्यमानः ।
स्याच्चक्षुर्विज्ञानधातुना, न चक्षुर्धातुना । द्वितीयादिध्यानोपपन्नश्चक्षुर्विज्ञानं
सम्मुखीकुर्वाणस्ततश्च्युतश्चाधस्तादुपपद्यमानः ।
समन्वागमं प्रतिलभत इति । प्राप्तिमलब्धपूर्वां लभत इत्यर्थः । चक्षुर्विज्ञान-
धातुनापि स इति । किम् ? समन्वागमं प्रतिलभत इत्यधिकृतम् ।
“पृथग्लाभः” इत्यनेन प्रथमद्वितीये कोट्यौ दर्शिते । “सहापि च” इत्यनेन
तृतीया कोटिर्दर्शिता । चतुर्थी तूक्तनिर्मुक्तेति सुगमत्वान्न दर्शिता । चशब्देन
वा साप्युक्ता—अपृथक्सह चेति ।
कामधातौ क्रमेण चक्षुरिन्द्रियं प्रतिलभमान इति । कामधातौ स्थित पुद्गल
क्रमेण कललादिक्रमेण मृत्युक्रमेण वा चक्षुरिन्द्रियं लभते । किंप्रतिसंयुक्तं किं
कामधातावेव ? नेत्युच्यते, अविशेषेण कामप्रतिसंयुक्तं वा रूपप्रतिसंयुक्तं वा
प्रतिलभमानः । कललाद्यवस्थाया तथा क्रमेण मरणस्याचक्षुष्मन्मरणस्य च
काले चक्षुर्धातुनाऽसमन्वागतः ; कललाद्यवस्थाया तथा मरणावस्थाया वा
तदभावात् । षडायतनोत्पत्त्यवस्थाया भवस्यान्तराले वा तेनेदानीं समन्वागमं
प्रतिलभते । न तु चक्षुर्विज्ञानधातुनाऽसमन्वागत समन्वागमं प्रतिलभते,
यस्मादसौ कुशलक्लिष्टेन तेनातीतानागतेन समन्वागत एव पूर्वमन्तराभव-
प्रतिसन्धिकाले । विप्रकृतावस्था ह्येषाधिक्रियते, न प्रतिलब्धवत्प्रतिलप्स्य-
मानावस्था ।
चक्षुर्विज्ञानधातुनेति विस्तरः । द्वितीयादिध्यानोपपन्नः । तत्र तस्य चक्षु-
र्विज्ञानधातोरभावात् तेन पूर्वमसमन्यागत इदानीं चक्षुर्विज्ञानं प्रथमध्यान-
भूमिकमनिवृताव्याकृतस्वभावं सम्मुखीकुर्वाणः । तेन चक्षुर्विज्ञानधातुना समन्वा-
गमं प्रतिलभते । न तु चक्षुर्धातुनाऽसमन्वागतः समन्वागमं प्रतिलभते; प्रति-
लब्धवत्समन्यागतत्वात् । ततश्च्युतश्चाधस्तादुपपद्यमान इति । द्वितीयादिध्यान-
प्रच्युतोऽधस्तात्प्रथमे ध्याने कामधातौ चोपपद्यमानश्चक्षुर्विज्ञानधातुनाऽसमन्वा-