अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

निर्देशः ] अष्टमं कोशस्थानम् ११८१
द्वयमाद्यविमोक्षवत् ।
यथा प्रथमो विमोक्षः, एवं द्वे अभिभ्वायतने प्रथमद्वितीये ।
द्वे द्वितीयवत्,
यथा द्वितीयो विमोक्ष एवं द्वे अभिभ्वायतने तृतीयचतुर्थे ।
अन्यानि पुनः शुभविमोक्षवत् ॥ ३५ ॥
यथा शुभो विमोक्ष एवमन्यानि चत्वारि ।
अयं तु विशेषः—तैर्विमोक्षमात्रम्¹, एभिस्त्वालम्बनाभिभवनम्;
“द्वयमाद्यविमोक्षवत्” इति । यथा रूपी रूपाणि पश्यतीति प्रथमो
विमोक्षः, आत्मगतं रूपं पश्यन् बहिर्गतं रूपं पश्यति—एवमाद्ये अभिभ्वा-
यतने । तयोर्ह्येकमात्मगतं रूपं पश्यन् बहिर्गतं पश्यति । तथा ह्येतत्
पठ्यते— “अध्यात्मं रूपसंज्ञी बहिर्धा रूपाणि पश्यति परित्तानि” इति
विस्तरः । द्वितीयमपि तथैव । अयं तु विशेषः—बहिर्धा रूपाणि पश्यति
अधिमात्राणि । किञ्च—यथा प्रथमो विमोक्षः प्रथमध्यानभूमिकः कामावचर-
वर्णरागप्रतिपक्षः कामावचररूपायतनालम्बनश्च, तथैमे प्रथमे अभिभ्वायतने
वेदितव्ये ।
“द्वे द्वितीयवत्” इति । यथा अध्यात्ममरूपसंज्ञी बहिर्धा रूपाणि
पश्यतीत्येवंलक्षणो द्वितीयो विमोक्षः । एवंलक्षणे तृतीयचतुर्थे²
अभिभ्वायतने । ते अपि ह्येवं पठ्येते— “अध्यात्ममरूपसंज्ञी बहिर्धा रूपाणि
पश्यति परित्तानि” इति तृतीयः पठ्यते । 'अध्यात्ममरूपसंज्ञी बहिर्धा
रूपाणि पश्यत्यधिमात्राणि” इति चतुर्थः पठ्यते । किञ्च—यथा द्वितीयो
विमोक्षो द्वितीयध्यानभूमिकः प्रथमध्यानभूमिकवर्णरागप्रतिपक्षः कामावचर-
रूपालम्बनश्च, तथा तृतीयं चतुर्थं चाभिभ्वायतनम् ।
“अन्यानि पुनः शुभविमोक्षवत्” इति । यथा शुभो विमोक्षः चतुर्थ-
ध्यानभूमिकः कामावचरमनोज्ञरूपायतनालम्बनश्च, तथा नीलपीत-
लोहितावदाताभिभ्वायतनानि । केवलं त्विह वर्णचतुष्टयं विभज्य गृह्यते ।
शुभस्य च विमोक्षस्यालोभः स्वभावः । एवमेषामपि । यथायं शुभो
विमोक्षः सपरिवारग्रहणात् पञ्चस्कन्धस्वभावः, तथैव तान्यपीति अव-
१. तैर्विमोक्ष्य०—का० । २. एवं तृतीय०—जा० ।