अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

प्रणीततश्चानित्याकारेण। न दुःखतो न हेत्वादितोऽनास्रवस्यातल्लक्षणत्वान्न
मार्गकारैः दूषणीयत्वात्।
आनिमित्तानिमित्तस्तु शान्ततोऽसंख्यया क्षयम्' ॥ २६ ॥
आनिमित्तानिमित्तस्तु समाधिरशैक्षस्यानिमित्तस्याप्रतिसंख्यानिरोध-
मालम्बते। शान्ताकारेण; अनास्रवस्य प्रतिसंख्यानिरोधाभावात्।
भवेष्वभिरति रस्तः संसारे शून्यतादर्शनाभावात्। तद्यथा अध्वगस्यासम्बन्धाद्
अध्वगदर्शनादपि प्रीतिः। एकाकिनस्तु तच्छून्यत्वादप्रीतिरिति, तद्वत्।
अनित्याकारेणेति। दशानामाकाराणाम्। न दुःखत इति विस्तरः।
न दुःखत आकारयन्ति, अनास्रवस्यातल्लक्षणत्वात्। आर्यप्रतिकूलतया हि
दुःखमिष्यते, न हेतुसमुदयप्रभव-प्रत्ययाकारैरनास्रवस्यातल्लक्षणत्वादेव,
अनास्रवस्यासमुदयादिलक्षणत्वादित्यर्थः। न मार्गाकारैर्द्रूषणीयत्वादिति।
सोऽशैक्षः समाधिर्दुषयितव्यः, न च मार्गाकारा दूषणरूपा इति। अतो न
मार्गाकारैस्तं समाधिमालम्बते। निरोधाकारैस्तु नैव सम्बन्ध इति। न
तैश्चिन्त्यते। पारिशेष्यादनित्याकारेणैव।
असंख्यया क्षयमिति। अप्रतिसंख्यानिरोधमित्यर्थः। अशैक्षस्या-
निमित्तस्य समाधेर्लक्षणविशेषधर्ममालम्बते। शान्ततः। शान्तोऽयमिति।
कथं तस्याप्रतिसंख्यानिरोधः ? अशैक्षादनिमित्तात् समाधेर्व्युत्थितस्य तद-
नन्तरं ये सास्रवाः क्षणा अतिक्रामन्ति, अन्ये चानास्रवाः। यदि ते
नोत्पन्नाः स्युः, अशैक्षा अनिमित्तक्षणा उत्पन्नाः स्युः। तेषां सास्रवाणाम्,
अन्यानास्रवाणां चोत्पत्तिकाल तेषामशैक्षाणामानिमित्तक्षणानाम् अप्रति-
संख्यानिरोधो लभ्यते; प्रत्ययवैकल्यात्। तमप्रतिसंख्यानिरोधमालम्बते
शान्ताकारेण; 'अनास्रवस्य प्रतिसंख्यानिरोधाभावात्। न प्रतिसंख्या-
निरोधमालम्बते। कस्मात् पुनरनास्रवस्य प्रतिसंख्यानिरोधो नास्ति ?
अप्रतिकूलत्वात्। यद्धि प्रतिकूलमार्याणाम्, तत्संयोगस्य विसंयोगाय यतस्ते
यतन्ते। विसंयोगश्च प्रतिसंख्यानिरोधः। अतोऽनास्रवस्य न प्रतिसंख्या-
निरोधः। किञ्च—अशैक्षस्यानिमित्तस्य समाधेः प्रतिसंख्यानिरोधाभावात्,
अप्रतिसंख्यानिरोधस्य च तत्प्रत्यर्थिकभूतत्वात्, तत्प्रोत्साहनेनैव तद्वि-
दूषणमभिलषन् तदप्रतिसंख्यानिरोधमेवालम्बते। शत्रुप्रग्रहेण हि लोके
मार्गोपघातः क्रियमाणो दृश्यत इति। न निरोधप्रणीतनिःसरणाकारैरिति ।
१. ०संख्येया क्षयम्—जा०।