अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

११६२ भाष्यस्फुटार्थासहितेऽभिधर्मकोशे [ समापत्ति-
सन्धिबन्धः १ क्लिष्टो भवति । समाहितस्य तु क्लिष्टत्वं प्रतिषिध्यते ।
त्रिधा केचित्,
केचित् पुनरिच्छन्ति—आस्वादनासम्प्रयुक्तमप्यनागम्यं सामन्तकं
चोच्यते, ध्यानान्तरं च ।
किमिदमेकार्थम्, आहोस्विन्नानार्थम् ? सामन्तकं हि वैराग्यमार्गः ।
अतर्कं ध्यानमन्तरम् ॥ २२ ॥
ध्यानमेव हि वितर्कासम्प्रयुक्तं ध्यानान्तरम्; ध्यानविशेषत्वात् । अत
एव द्वितीयादिषु ध्यानेषु न व्यवस्थाप्यते; विशेषाभावादिति ॥ २२ ॥
तत् पुनर्ध्यानान्तरम्
त्रिधा,
आस्वादनासम्प्रयुक्तम्, शुद्धकम्, अनास्रवं च ।
अदुःखसुखं तच्च,
नात्र सुखं दुःखमित्यदुःखसुखम् । उपेक्षेन्द्रियसम्प्रयुक्तमित्यर्थः । न
रूप्येषु यस्य यत् सामन्तके, तस्य तेन सामन्तकचित्तेन क्लिष्टेनासमाहितेन
सन्धिबन्ध इत्येष सिद्धान्त इति । अत इदमुच्यते—यद्यपि सामन्तकचित्तेनेति
विस्तरः ।
आस्वादनासम्प्रयुक्तमप्यनागम्यमिति । अनागम्यस्य पटुत्वात् । यथा
हि तदनास्रवमपि सम्भवति, तथास्वादनासम्प्रयुक्तमपीत्यभिप्रायः ।
मौलप्रतिस्पर्धित्वादास्वादनासमुत्पत्तिसद्भावादिति आचार्यसङ्घभद्रः ।
ध्यानविशेषत्वादिति । तदेवं मौलं प्रथमं ध्यानं वितर्कापगमाद्
विशिष्टं ध्यानान्तरमुच्यते—इत्यर्थः । विशेषाभावादिति । यथा प्रथमे
ध्याने विशेषो भवति—क्वचिद् वितर्कविचारौ क्वचिद् विचार एवेति,
न तथा द्वितीयादिष्विति । अतो ध्यानेषु न व्यवस्थाप्यते ध्याना-
न्तरम् ॥ २२ ॥
१. प्रतिसन्धिबन्धः—का० ।