अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

निर्देश: ] प्रथमं कोशस्थानम् ९९
महापुरुषलक्षणं निर्वर्तते" ( ) इति ? तृतीयाऽसौ पर-
म्परेत्येके—कर्मभ्यो हि भूतानि, भूतेभ्यः शब्दः इति। पञ्चम्यसौ परम्परे-
त्यपरे—कर्मभ्यो¹ विपाकजानि भूतानि², तेभ्यश्चौपचयिकानि, तेभ्यो
नैःष्यन्धिकानि, तेभ्यः शब्द इति।
एवं तर्हि शारीरक्यपि वेदना कर्मजभूतसम्भूतत्वान्न विपाकजा³ स्यात्³ ?
यदि शब्दवद् युक्तिविरोधः स्यात्।
अप्रतिघा अष्टौ नैःष्यन्दिकविपाकजाः ॥ ३७ ॥
कतमेऽष्टौ ? सप्त चित्तधातवः, धर्मधातुश्च। नैःष्यन्दिकाः सभाग-
सर्वत्रगहेतुजनिताः।
विपाकजा विपाकहेतुजनिताः। नहि⁴ ते औपचयिकाः, सञ्चयभावात्⁴ ३७
तृतीयासौ परम्परेत्येक इति विस्तरः। भूतानि पारुष्यविरतेः कर्मपथस्य कण्ठे
विपाकस्वभावानि निर्वर्तन्ते, तेभ्यः शब्दः।
द्वितीयेऽपि पक्षे—कर्मभ्यो विपाकजानि भूतानि। तेभ्य_औपचयिकानि।
आहारोपचयतः समाध्युपचयतो वा भूतान्तराणि। तेभ्यो नैष्यन्धिकानि।
पूर्वभूतव्यतिरिक्तान्यागन्तुकानि भूतानि। तेभ्यः शब्द इति। अतो न विपाकजः
शब्द इति। परम्पराभिनिर्वर्तनं त्वभिसन्धाय "पारुष्यविरतेर्ब्रह्मस्वरता
निर्वर्तते" इत्युक्तम्। अनेन स्वसिद्धान्तविरुद्धता तस्याः प्रतिज्ञायाः परिह्रियते।
यदि शब्दवद् युक्तिविरोधः स्यादिति। 'शब्द इच्छातः प्रवर्तते' इति विपाक-
युक्तिविरोधान्न विपाकज उक्तः। तद् यदि तद्वच्छारीरक्यपि वेदना इच्छातः
प्रवर्तते, न विपाकजा स्यात्। न त्विच्छातः सा प्रवर्तते, किं तर्हि ? अनिच्छ-
यापि सा प्रवर्तते चक्षुरादिवत्। तस्माद् विपाकजेति युज्यत इत्यभिप्रायः।
कीदृशी पुनः सा ? या सुखदुःखप्रत्ययोपसंहारमन्तरेणापि प्रवर्तते।
नैष्यन्दिकाः सभागसर्वत्रगहेतुजनिता इति। सभागसर्वत्रगहेतुभिरेव जनिता,
न विपाकहेतुनेत्यवधारणम्। विपाकजा विपाकहेतुजनिता इति। विपाकहेतुना
जनिता एव। न तु विपाकहेतुनैव जनिता इत्यवधारणम्। सभागहेतुनापि
जनिता विपाकजा भवन्ति। तत्र चाष्टावप्रतिघा नैष्यन्दिका विपाकजा एवेत्य-
वधार्यन्ते। न हि त औपचयिकाः सञ्चयाभावात्। अपरमाणुसञ्चयस्वभाव-
त्वादित्यर्थः ॥ ३७ ॥
१. कर्मभ्यो हि—का० । २. महाभूतानि—का० । ३-३. विपाकः प्राप्नोति—का० ।
४-४. औपचयिका न सन्त्यप्रतिघानां सञ्चयाभावात्—का० ।