अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

९८ भाष्यस्फुटार्थासहितेऽभिधर्मकोशे [ धातु-
आहारसंस्कारस्वप्नसमाधिविशेषैरुपचिता औपचयिकाः । ब्रह्मचर्येण चेत्येके ।
अनुपघातमात्रं तु तेन स्यात्, नोपचयः । विपाकसन्तानस्योपचयसन्तानः
प्रतिप्राकार इवारक्षा ।
शब्द औपचयिको नैःष्यन्दिकश्चास्ति ।
विपाकजः ।
न शब्दः,
किं कारणम् ? इच्छात्तः१ प्रवृत्तेः ।
यत्तर्हि प्रज्ञप्तिशास्त्रे उक्तम्—"पारुष्यविरतेः सुभावितत्वाद् ब्रह्मस्वरता
स्पर्शायतनान्यपौराणकर्मस्वभावान्यपि पौराणं कर्मेत्युच्यन्ते, तज्जातत्वात् ।
एवमिह विपर्ययोपचारो द्रष्टव्यः ।
आहारसंस्कारस्वप्नसमाधिविशेषैरुपचिता औपचयिका इति । विशेषशब्द
प्रत्येकमभिसम्बध्यते । तत्राहारस्वप्नौ लोके प्रतीतौ, संस्कारोऽभ्यङ्गस्नानानु-
वासनादिस्वभावः, समाधिश्चित्तैकाग्रतालक्षणः । समीपे चय उपचयः, उपचये
भवा औपचयिकाः, सैनिकवत् । उपचया एव वा औपचयिकाः, वैनयिकवत्,
स्वार्थे तद्धितविधानात् । ब्रह्मचर्येण चेत्येक इति । ब्रह्मचारिणामुपशान्तेन्द्रियाणां
शरीरोपचयदर्शनात् । अनुपघातमात्रं तु तेन स्यादिति । अब्रह्मचर्येण शरीरा-
पचयः । ब्रह्मचर्येण तु शरीरापचयो न भवति । तस्मादाह—अनुपघातमात्रं
तु तेन ब्रह्मचर्येण स्यात्, नोपचयः । उपचयस्त्वाहारादिभिरेव । कस्मात्
तर्हि प्रव्रजिताना केषाञ्चिच्छरीरापचयो भवति ? कामपरिदाहादियोगादसौ
भवेत् । प्रतिप्राकार इवारक्षेति । उपचयसन्तानो विपाकसन्तानस्य परिवार्या-
वस्थानेनारक्षा ।
शब्द औपचयिक इति । अनुपचितकायस्य शब्दसौष्ठवादर्शनात् ।
इच्छात्तः प्रवृत्तेरिति । 'शब्दो मे स्यात्' इतीच्छया शब्दः प्रवर्तते, अनिच्छया
न प्रवर्तते । विपाकजश्च धर्मोऽनिच्छतोऽपि प्रवर्तते । तस्मान्न विपाकजः शब्दः ।
साधनं चात्रोच्यते—'न विपाकजः शब्दः, इच्छात्तः प्रवृत्तेः, योनिशो मनसि-
कारचैतसिकवत् । यत्तु विपाकजं न तस्येच्छया प्रवृत्तिः, तद्यथा—चक्षुरिन्द्रि-
यस्य' इति ।
यत्तर्हीति विस्तरः । अनेन स्वसिद्धान्तविरुद्धता प्रतिज्ञाया उद्ग्राहयति ।
१. इच्छातः—का० ।