अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

११५२ भाष्यस्फुटार्थासहितेऽभिधर्मकोशे [ समापत्ति-
वैराग्याद्वा । अधोभूम्युपपत्तितो वा; अन्यत्र भवाग्रात् । न हि तस्योपपत्तितो
लाभः ।
अतद्वानिति किमर्थं समन्वागतः ? शुद्धकेन प्रयोगतो१ निर्वेधभागीयम्
शुद्धकं प्रतिलभते । परिहाणितोऽपि२ हानभागीयम् ।
अत एवोच्यते—"स्याच्छुद्धकं ध्यानं वैराग्येण प्रतिलभेत, वैराग्येण
विजह्यात् । एवं परिहाण्या चोपपत्त्या च ।
आह३–स्याद्धानभागीयं प्रथमं ध्यानम् । तद्धि कामवैराग्येण लभ्यते ।
ब्रह्मलोकवैराग्येण त्यज्यते । ब्रह्मलोकवैराग्यपरिहाण्या लभते४ । काम-
धातुवैराग्यप्रहाण्या५ त्यज्यते । उपरिष्टाद् ब्रह्मलोक उपपद्यमानो६ लभते ।
ध्यानम्, आरूप्यं वा । कामवैराग्यात् प्रथमं शुद्धकं प्रतिलभते त्रिप्रकारम्,
अन्यत्र निर्वेधभागीयात् । एवं यावत् आकिञ्चन्यायतनवैराग्याद् भवाग्रं
प्रतिलभते । अधोभूम्युपपत्तितो वेति । उपरिष्टात् अधरायां भूमौ
उपपद्यमानस्तल्लभते । अन्यत्र भवाग्रादिति । तस्याधोभूमिवैराग्यादेव लाभः ।
प्रयोगतो निर्वेधभागीयमिति । तस्य वैराग्योपपत्तिकृतः स लाभो
न भवति । परिहाणितोऽपि हानभागीयमिति । स्थितिभागीयात् परिहीय-
माणो हानभागीयं लभते ।
अत एवोच्यत इति । यस्मात् परिहीणोऽपि हानभागीयं लभते ।
एवं परिहाण्या चोपपत्त्यापि योज्यम् । कथम् ? स्याच्छुद्धकं परिहाण्या
लभेत, परिहाण्या विजह्यात् । स्याच्छुद्धकं ध्यानमुपपत्त्या लभेत, उपपत्त्या
विजह्यादिति । आह–स्यात् । कथम् ? इत्याह–हानभागीयं प्रथमं ध्यान-
मिति । ब्रह्मलोकः प्रथमं ध्यानं त्रिभूमिकम्; 'विशेषेण ब्रह्मलोके उपपद्य-
मानत्वाद्' इति वचनात् । ब्रह्मलोकवैराग्येण त्यज्यत इति । यस्मात्
प्रथमध्यानवैराग्येण हानभागीयं ध्यानं क्लेशानुगुण्यात् तद्भूमिकक्लेशमिव
त्यजति, अतो ब्रह्मलोकवैराग्येण त्यज्यते—इत्युच्यते । एवं प्रथमस्य प्रश्नस्य
विसर्जनम् ।
ब्रह्मलोकवैराग्यपरिहाण्या लभते । यदि ब्रह्मलोकवैराग्यपरिहाण्या
परिहीयते, पुनस्तद्धानभागीयं प्रतिलभते; तद्भूमिकक्लेशवत् । कामधातु-
१ प्रयोगतोऽपि—का० । २. परिहाणितो वा—का० ।
३. का० पुस्तके नास्ति । ४. लभ्यते—का० ।
५. कामवैराग्य०—का० । ६. उत्पद्य०—का० ।