अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

निर्देश: ] सप्तमं कोशस्थानम् १११३
आसां चाभिज्ञानाम्—
तिस्रो विद्याः,
पूर्वनिवासच्युत्युपपादास्रवक्षयज्ञानसाक्षात्क्रियास्तिस्रः अशैक्ष्यो विद्या
उच्यन्ते '
कस्मादेता एव नान्याः ?
अविद्यायाः पूर्वान्तादौ निवर्त्तनात् ॥ ४५ ॥
एता हि पूर्वापरान्तमध्यसम्मोहं व्यावर्तयन्ति यथाक्रमम् ॥ ४५ ॥
“पूर्वान्तादौ निवर्तनात्” । यावद् यथाक्रममिति ।
भगवद्विशेषादयस्तावदाहुः—पूर्वान्तसम्मोहं पूर्वनिवासानुस्मृत्या
निवर्तयति । च्युत्युपपादाभिज्ञा मध्यसम्मोहम् । आस्रवक्षयाभिज्ञा
अपरान्तसम्मोहम् । नापरमस्माद् भवं प्रजानातीति तेषां व्याख्यानकारा-
राणामभिप्रायः । अतीत:, प्रत्युत्पन्नः, अनागतोऽध्वेति अध्वानुक्रमः । तस्मा-
देवमर्थगतिरिति ।
आचार्यसङ्घभद्रस्तु व्याचष्टे—पूर्वान्तादौ निवर्तनात् । पूर्वनिवासा-
भिज्ञा हि पूर्वान्तसम्मोहं व्यावर्तयति । अपरान्तसम्मोहं च्युत्युपपादाभिज्ञा ।
मध्यसम्मोहमास्रवक्षयाभिज्ञेति । अतश्च तिसृणामेव विद्यात्वम् । पूर्वेयात्म-
परविपद्दर्शनात् संवेगोत्पत्तेः, परया परेषामेव । तथा संविग्नस्य भूतार्था-
वगमात् तृतीयेति ।
किमत्र प्रतिपत्तव्यम् ? आचार्यसङ्घभद्रव्याख्यानमेव युक्तरूपं
पश्यामः ।
आचार्यस्यापि तथैवाभिप्रायो लक्ष्यते । तथाहि—'पूर्वनिवास-
च्युत्युपपाद-आस्रवक्षयज्ञानसाक्षात्क्रियास्तिस्रः' इत्युक्त्वाऽऽह—'एता हि
पूर्वान्तापरान्तमध्यसम्मोहं व्यावर्तयन्ति यथाक्रमम्' इति । कथं पुनर्गम्येतेति ?
तिस्र एवाभिज्ञास्तिस्रो विद्या इति । यस्मादेवमाह—"अशैक्षी पूर्वनिवा-
सानुस्मृतिज्ञानसाक्षात्क्रिया विद्या, अशैक्षी च्युत्युपपादज्ञानसाक्षात्क्रिया विद्या,
अशैक्षी आस्रवक्षयज्ञानसाक्षात्क्रिया विद्या" इति विद्यात्रयव्यवस्थापनानु-
सूत्रादेव । एवं ह्याह—त्रिपटो¹ भवति त्रिविद्य इति ॥ ४५ ॥
१. त्रिपिटो—जा० । त्रिपिटको—इति तूचितः पाठः प्रतिभाति ।