अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

निर्देशः ] सप्तमं कोशस्थानम् ११०७
ऋद्धिविषया¹ ज्ञानसाक्षात्क्रिया अभिज्ञा। दिव्यश्रोत्र-चेतःपर्याय-
नानुस्मृति-च्युत्युत्पादास्रवक्षयज्ञानसाक्षात्क्रिया² अभिज्ञाः ! एताः
दिव्यचेतःपर्यायपूर्वनिवासच्युत्युपपादास्रवक्षयज्ञानसाक्षात्क्रियाभिज्ञा इति ।
सूत्रं चात्र-
"इह भिक्षुरनेकविधम् ऋद्धिविषयं प्रत्यनुभवति । एको भूत्वा बहुधा
भवति, बहुधा भूत्वा एको भवति" इति विस्तरग्रन्थे ऋद्धिपादा इत्यत्र लिखितो
द्रष्टव्यः । यावत्, "इयमुच्यते-ऋद्धिविषयज्ञानसाक्षात्क्रियाभिज्ञेति । इह
भिक्षुर्दिव्येन श्रोत्रेण विशुद्धेनातिक्रान्तमानुष्यकेन उभयान् शब्दान् शृणोति-
मानुषान् अमानुषानपि, ये वा दूरे ये वा अन्तिके इति इयमुच्यते-दिव्यश्रोत्र-
ज्ञानसाक्षात्क्रियाभिज्ञा । इह भिक्षुर्दिव्येन चक्षुषा विशुद्धे नातिक्रान्त-
मानुष्यकेन सत्त्वान् पश्यति" इति बहुः सूत्रवद् ग्रन्थः । यावद् "इयमुच्यते
दिव्यचक्षुर्ज्ञानसाक्षात्क्रियाभिज्ञा । इह भिक्षुरनेकविधं पूर्वनिवासमनुस्मरति"
इति सूत्रवद् ग्रन्थः । "इयमुच्यते-पूर्वनिवासानुस्मृतिज्ञानसाक्षात्क्रियाभिज्ञा ।
इह भिक्षुः परसत्त्वानां परपुद्गलानां वितर्कितं विचारितं³ मनसा मानसं
यथाभूतं प्रजानाति । सरागचित्तं 'सरागं चित्तम्' इति यथाभूतं प्रजा-
नाति, विगतरागं 'विगतरागम्' इति यथाभूतं प्रजानाति, सद्वेषम्,
विगतद्वेषम्, संमोहम्, विगतमोहम्, विक्षिप्तम्, संक्षिप्तम्, लीनम्,
प्रगृहीतम्, उद्धतम्, अनुद्धतम्, अव्युपशान्तम्, व्युपशान्तम्, समा-
हितम्, असमाहितम्, अभावितम्, भावितम्. अविमुक्तं चित्तम् 'अविमुक्तं
चित्तम्' इति यथाभूतं प्रजानाति । विमुक्तं चित्तं 'विमुक्तं चित्तम्' इति
यथाभूतं प्रजानाति, इयमुच्यते-प्रत्ययज्ञानसाक्षात्क्रियाभिज्ञा । इह भिक्षुः
'इदं दुःखमार्यसत्यम्' इति यथाभूतं प्रजानाति । 'अयं दुःखसमुदयः', 'अयं
दुःखनिरोधः', 'इयं दुःखनिरोधगामिनी प्रतिपद् आर्यसत्यम्' इति यथाभूतं
प्रजानाति, तस्यैवं जानत एवं पश्यतः कामास्रवाच्चित्तं विमुच्यते, भवास्रवा-
च्चित्तं विमुच्यते, अविद्यास्रवाच्चित्तं विमुच्यते, विमुक्तस्य 'विमुक्तोऽस्मि-'
इति ज्ञानदर्शनं भवति- 'क्षीणा मे जातिः, यावत्, नायमस्मात् भवं
प्रजानामि' इति । इयमुच्यते-आस्रवक्षयज्ञानसाक्षात्क्रियाभिज्ञा ।"
ऋद्धिः = समाधिः । ऋद्धिविषयो निर्माणं गमनं च ऋद्धिविषये ज्ञानम्,
तस्य साक्षात्क्रिया = सम्मुखीभावः -
दिव्यं श्रोत्रम्, तत्र ज्ञानम्, तस्य साक्षात्क्रिया-दिव्यश्रोत्रज्ञानसाक्षात्क्रिया ।
१. ०विषये-का० । २. ०पूर्वनिवासा०त्युत्पादा०-का० ।
३. विचारितं-जा० ।