अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

१०३० भाष्यस्फुटार्थामहितेऽभिधर्मकोशे [मार्गपुद्गल-
लौकिकं कुतो विमुच्यते ? तत एवोत्पत्त्यावरणात् ।
ननु चामुक्तस्यापि शैक्षस्य लौकिकमुत्पद्यते ? न तत्तादृशम् । कीदृशं
तत् ? क्लेशप्राप्तिसहितम् ।
किमवस्थो मार्गस्तदुत्पत्त्यावरणं प्रजहाति ?
निरुध्यमानो मार्गस्तु प्रजहाति¹ तदावृतिम् ॥ ७७ ॥
वर्तमान इत्यर्थः ॥ ७७ ॥
या चासंस्कृता विमुक्तिरुक्ता, ये च त्रयो धातव उच्यन्ते—प्रहाणधातुः,
विरागधातुः, निरोधधातुरिति, क एषां विशेषः ?
असंस्कृतेव धात्वाख्या,
सैवासंस्कृता विमुक्तिस्त्रयो धातवः । तत्र पुनः—
विरागो रागसंक्षयः ।
रागस्य प्रहाणं विरागधातुः ।
यत्तु नियतमुत्पत्तौ तदेवोक्तमिति । यदुत्पादाभिमुक्तमनागतम् तदेवोक्तं शास्त्रे
विमुच्यत इति । तद्विमुच्यमानतया सूपलक्ष्यत्वादित्यभिप्रायः ।
तत एवोत्पत्त्यावरणादिति । तत एव क्लेशप्राप्तिः । तदुत्पत्तिविबन्धादिति
तदेवात्र कारणं वक्तव्यम् । यद्यशैक्षसन्तानलौकिकमपि विमुच्यत इत्यभ्युपग-
म्यते, शैक्षस्यापि लौकिकमुत्पद्यते । कस्मान्न विमुच्यत इत्यभ्युपगम्यते ? अत
आह—न तत्तादृशमित्यादि । क्लेशप्राप्तिसहितं तच्छैक्षस्य लौकिकम्, न
त्वशैक्षस्य लौकिकमेवं भवतीत्यसाम्यम् ।
“निरुध्यमानः” इति । निरोधाभिमुखः ।
“तदावृतिम्” इति । अशैक्षचित्तावरणम् ॥ ७७ ॥
या चासंस्कृता विमुक्तिरुक्ता शास्त्रे, इहैव वा “असंस्कृता क्लेशहानम्”
(अभि० को० ६.७६) इति । ये च त्रयो धातव उच्यन्ते । क्वोच्यन्ते ? सूत्रे,
शास्त्रेऽपि वा ।
“विरागो रागसंक्षयः” इति । भेदविवक्षायामेवमुच्यते । अभेदविवक्षायां
तु यो विरागः तत्प्रहाणमप्युच्यते, निरोधोऽपीत्यादि ।
१. प्रहजहाति—का० ।