अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

विमुक्तमित्यपरिपूर्णस्य वा विमुक्तिस्कन्धस्य परिपूरये परिपूर्णस्य वानुग्रहाय¹
यश्छन्दो² वीर्यम्" इति विस्तरः । तस्मान्नाधिमोक्ष एव विमुक्तिः । किं तर्हि ?
तत्त्वज्ञानापनीतेषु रागादिषु चेतसो वैमल्यं विमुक्तिरित्यपरे ।
उक्ता विमुक्तिः ॥
सम्यग्ज्ञानं तु सम्यग्दृष्टिः । व्यतिरिक्तं कतमत् ?
ज्ञान बोधिर्यथोदिता ॥ ७६ ॥
यैव हि पूर्वं बोधिरुक्ता सैवेह सम्यग्ज्ञानं वेदितव्यम् । यदुत क्षयज्ञानम्,
अनुत्पादज्ञानं च ॥ ७६ ॥
कतमत् पुनश्चित्तं विमुच्यते—किमतीतम्, अनागतम्, प्रत्युत्पन्नम् ?
विमुच्यते जायमानमशैक्षं³ चित्तमावृतेः ।
“अनागतं चित्तमुत्पद्यमानं विमुच्यते अशैक्षमावरणेभ्यः” इति शास्त्रपाठः ।
किं पुनस्तस्यावरणम् ? क्लेशप्राप्तिः, तदुत्पत्तिनिबन्धत्वात् । वज्रोपमे हि समाधौ
सा च प्रहीयते । तच्चोत्पद्यमानमशैक्षं चित्तं विमुच्यते । सा च प्रहीणा भवति ।
तच्चाशैक्षं चित्तमुत्पन्नं विमुक्तं च । यत्तर्हि नोत्पद्यमानं लौकिकं वा⁴, तदपि
विमुच्यते । यत्तु नियतमुत्पत्तौ तदेवोक्तम् ।

---

इह भिक्षो रागञ्चित्तं विरक्तं भवति विमुक्तम् । द्वेषात् मोहाद्विरक्तं भवति
विमुक्तम् । विमुक्तिरुक्ता । इत्यपरिपूर्णस्य वा विमुक्तिस्कन्धस्य परिपूरये । परि-
पूर्णस्य वानुग्रहायेति⁵ । विमुक्तिपरिशुद्धिः परिपूर्यनुग्रहलक्षणोक्ता । यश्छन्दो
वीर्यमिति विस्तरेण प्रधानमुक्तम् । यत एवं रागादिभ्यो विमुक्तिः प्रहाणमित्येवं-
लक्षणा विमुक्तिरुक्ता । सूत्रे नाधिमुक्तिः; तस्मान्नाधिमोक्ष एव विमुक्तिः ।
किं तर्हि ? तत्त्वज्ञानापनीतेषु रागादिषु चेतसो वैमल्यमनास्त्रवत्वमनर्थान्तरभूतं
घृतमण्डस्वच्छतावदिति । अपरे इति । आचार्यः ॥ ७६ ॥
तदुत्पत्तिनिबन्धत्वादिति । तस्याशैक्षस्य चित्तस्योत्पत्तौ विबन्धत्वात् ।
क्लेशप्राप्तिर्हि विबन्धः । यत्तर्हि नोत्पद्यमानमिति । यदनागतं वज्रोपमात्
समाधेरनन्तरं भवत्यशैक्षमेव । लौकिकं वेत्यशैक्षसन्तान एव यल्लौकिकम् ।

---

१. चानु०—फा० । २. च्छन्दो—का० । ३. ॰मानसशैक्षं—का० ।
४. व—का० । ५. ॰नुग्रहायायेति—जा० ।
अभि० को० ३ : १८