अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

१०२४ भाष्यस्फुटार्थासहितेऽभिधर्मकोशे [ मार्गपुद्गल-
द्वितीयेऽन्यत्र सङ्कल्पात्,
द्वितीये ध्याने सम्यक्संकल्पवर्ज्याः षट्त्रिंशदेव; तत्र वितर्काभावात् ।
द्वयोस्तद्वयवर्जिताः ।
तृतीयचतुर्थयोर्ध्यानयोः प्रीतिसङ्कल्पाभ्यां वर्जिताः पञ्चत्रिंशत् ।
ध्यानान्तरे च,
ताभ्यामेव द्वाभ्यां वर्जिताः पञ्चत्रिंशदेव ।
शीलाङ्गैस्ताभ्यां च त्रिष्वरूपिषु ॥ ७२ ॥
'वर्जिताः' इति वर्तते । आरूप्येषु सम्यग्वाक्‌कर्मान्ताजीवैः प्रीतिसङ्कल्पाभ्यां
च वर्जिता द्वात्रिंशत् ॥ ७२ ॥
कामधातौ भवाग्रे च बोधिमार्गाङ्गवर्जिताः ।
द्वाविंशतिर्बोधिपक्षास्तयोरनास्रवमार्गाभावात् ।
बोधिपक्षेषु वर्तमानस्य कस्यामवस्थायामवेत्यप्रसादलाभो वेदितव्यः ?
त्रिसत्यदर्शने शीलधर्मवित्यप्रसादयोः ॥ ७३ ॥
बलवाहनीयत्वादिति। बलेन वीर्येण सम्मुखीकरणीयत्वात्। अनागम्ये
प्रीत्यभावः। सुखाधिगम्यं चित्तं प्रीणाति, नेतरदिति। किञ्च अधरभूमि-
साशङ्कत्वाच्च। परिहाणिं प्रति साशङ्क इत्यतश्च तत्र प्रीत्यभावः। साशङ्कतायां
हि चित्तं न प्रीयते ॥ ७१ ॥
सङ्कल्पवर्ज्या इति । सङ्कल्पः = वितर्कः ॥ ७२ ॥
“कामधातौ भवाग्रे च बोधिमार्गाङ्गवर्जिताः” इति । कथं भवाग्रे
कायस्मृत्युपस्थानं भवति । न हि तत्र कायो विद्यते, कायालम्बना हि प्रज्ञा
कायस्मृत्युपस्थानम्, न च भवाग्रं कामधातुं रूपधातुं चालम्बते; "न मौलाः
कुशलारूप्याः सास्रवाधरगोचराः” (अभि० को० ८.२१) इति सिद्धान्तात् ?
नैतत् केनचिद् व्याख्याकारेण लिखितम्, तदिदमत्र व्यवस्थापयामः—
कायस्य कः स्वभावः ? भौतिकत्वमित्युक्तम् । भूतं भौतिकं च काय इत्यर्थः ।
तत्र यदि केवलभूतालम्बना, केवलभौतिकालम्बना, तदुभयालम्बना वा प्रज्ञा
भवेत्. कायस्मृत्युपस्थानमेव तद्भवेत् । भवाग्रे च कुशलसास्रवा प्रज्ञा मार्गत
इति न्यायत इति वानास्रवसंवरमार्गालम्बनत इति । सास्रवाधरालम्बना हि
मौलाः कुशलारूप्या नेष्यन्ते । न त्वनास्रवाधरालम्बना इति । अतस्तदत्र
कायस्मृत्युपस्थानं वेदितव्यम् ।