अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

१०२२ भाष्यस्फुटार्थासहितेऽभिधर्मकोशे [ मार्गपुद्गल-
उपनिबद्धानि भवन्ति, यावदेव गर्धाश्रितानां स्मरसंकल्पानां प्रतिविनोदनाय" इति
सूत्रे वचनात् । तद्बलेन वीर्यसंवर्धनाच्चतुर्विधकार्यसम्पादनाय सम्यक्चित्तं प्रद-
धातीति सम्यक्प्रधानानि । ततः समाधिविशोधनाद् ऋद्धिपादाः । समाधिसन्निश्रयेण
लोकोत्तरधर्माधिपतिभूतानि श्रद्धादीनीन्द्रियाणि । तान्येव च निर्जितविपक्षसमुदा-
चाराणि बलानि । दर्शनमार्गे बोध्यङ्गानि । प्रथमतो धर्मतत्त्वावलोकात्
उभयोमार्गाङ्गानि ।
तथा ह्युक्तम्—"आर्याष्टाङ्गे खलु मार्गे भावनापरिपूरिं गच्छति चत्वारि
स्मृत्युपस्थानानि भावनापरिपूरिं गच्छन्ति, यावत् सप्त बोध्यङ्गानि" इति ।
पुनश्चोक्तम्—"यथाभूतवचनारोचनमिति भिक्षवश्चतुर्णामार्यसत्यानामेतदधि-
बोध्यङ्गानीति कृत्वा । बहुविधेति विस्तरः । बहुप्रकारो विषयो रूपादिभेदात्
नीलादिभेदाच्च । तस्मिन् व्यासेको विक्षेपः । बहुविषयव्यासेकेन विसर्तुं
शीलमासामिति बहुविधविषयव्यासेकविसारिण्यो बुद्धयः । तासां निग्रहार्थं
स्मृत्युपस्थानानि । गर्धाश्रितानां तृष्णाश्रितानामित्यर्थः । स्मरसङ्कल्पानामिति
अनुभूतविषयस्मृतिसङ्कल्पानामित्यर्थः । कामसङ्कल्पानामिति वा । तद्बलेनेति ।
चतुःस्मृत्युपस्थानबलेनेत्यर्थः । चतुर्विधकार्यसम्पादनायेति । चतुर्विधं
कार्यम् -- उत्पन्नानां धर्माणां प्रहाणम् , अनुत्पन्नानामनुत्पादः, तथानुत्पन्नानां
कुशलानामुत्पादः, उत्पन्नानां स्थित्यादीनि । ततः समाधिविशोधनादिति ।
ततः सम्यक्प्रधानेभ्योऽनन्तरं समाधिविशोधनादृद्धिपादाः प्रभाव्यन्ते ।
लोकोत्तरधर्माधिपतिभूतानीति । तद्वाहकत्वादधिपतिभूतानि वेदितव्यानि ।
तान्येवेन्द्रियाणि । यदा निर्जितविपक्षसमुदाचाराणि । निर्जिताश्रद्ध्यादि-
समुदाचाराणि भवन्ति, तदा बलानि । इन्द्रियावस्थायां हि क्लेशसमुदाचार-
सम्भवति; क्षान्त्यवस्थायाः प्राकर्षकत्वात् । दर्शनमार्गे बोध्यङ्गानीति ।
अनास्रवा प्रज्ञा बोधिरिति कृत्वा । उभयोमार्गाङ्गानीति । दर्शनभावना-
मार्गयोः ।
कथम् ? इत्याह—तथा ह्युक्तमिति विस्तरः । भावनया परिपूरिर्भावना-
परिपूरिः, तां गच्छत्यार्याष्टाङ्गो मार्गः । तस्मिन् गच्छति चत्वारि स्मृत्युप-
स्थानानि भावनापरिपूरिं गच्छन्ति । यावत्सप्त बोध्यङ्गानीति । भावनापरिपूरिं
गच्छन्तीति वचनान् भावनामार्गेऽपि आर्याष्टाङ्गो मार्गो भवतीति गम्यते ।
न हि दर्शनमार्गे भावना परिपूरिं गच्छति । किं तर्हि ? भावनामार्गे इति ।