अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

निर्देशः ] षष्ठं कोशस्थानम् १०२१
वीर्यसंवर्धनादूष्मगतेषु सम्यक्प्रधानानि। अपरिहाणीयकुशलमूलप्रवेशत्वात्
मूर्धस्वृद्धिपादाः। अपुनःपरिहाणित आधिपत्यप्राप्तत्वात् क्षान्तिष्विन्द्रियाणि।
क्लेशानवमर्दनीयत्वाद्, अग्रधर्मेषु बलानि लौकिकान्यधर्मानवमर्दनीयत्वाद्वा। बोध्या-
सन्नत्वात् भावनामार्गे बोध्यङ्गानि। गमनप्रभावित्वाद् दर्शनमार्गे मार्गाङ्गानि;
तस्याशुगामित्वात्।
संख्यानुपूर्वीविधानार्थं तु पूर्वं सप्तोक्तानि, पश्चादष्टौ।
तत्र धर्मप्रविचयसम्बोध्याङ्गं बोधिर्बोध्यङ्गं च सम्यग्दृष्टिर्मार्गो मार्गाङ्गं चेति
वैभाषिकाः।
अपरे पुनर्भित्त्वैव क्रमं बोधिपक्षाणामानुपूर्वी¹ वर्णयन्ति; “आदित एव
तावद् बहुविधविषयव्यासेकविसारिणीनां बुद्धीनां निग्रहार्थं स्मृत्युपस्थानानि चेतस
अपरिहाणीयकुशलमूलप्रवेशत्वात्। मूर्धस्विति। अपरिहाण्यनुकूलानां कुशल-
मूलानां प्रवेशो मूर्धतः। "मूर्धलाभी न मूलच्छिद्" (अभि० को० ६.२३)
इति वचनात्। प्रविशन्त्येभिरिति कृत्वा प्रवेशः। अपरिहाणिर्हि क्षान्तिषु भवति।
तदवस्थाः समाधयः समृद्धेराश्रयीभवन्तीति। मूर्धस्वृद्धिपादा व्यवस्थाप्यन्ते।
अपुनःपरिहाणित इति विस्तरः। यस्मात् क्षान्तिषु पुनः परिहाणिर्नास्ति,
आद्ययोरेव हि परिहाणिसम्भवः। तस्मादाधिपत्यप्राप्तानि श्रद्धादीनि भवन्ति।
तद्भावात् क्षान्तिष्विन्द्रियाणि व्यवस्थाप्यन्ते। क्लेशानवमर्दनीयत्वादिति।
यस्मात् क्लेशैर्नावमृद्यन्ते; तस्यामवस्थायां क्लेशासमुदाचारात्। लौकिकान्य-
धर्मानवमर्दनीयत्वाद्वा। अथ वा - लौकिकैरन्यैर्धर्मैरनवमर्दनीयत्वादग्रधर्मावस्थायां
श्रद्धादीनि बलानीति प्रभाष्यन्ते। बोध्यासन्नत्वादिति। क्षयानुत्पादज्ञानसन्न-
त्वादित्यर्थः। भावनामार्गो हि क्षयानुत्पादज्ञानासन्नः। दर्शनमार्गस्तु दूरः,
तदन्तरालभावनामार्गव्यवहितत्वात्। गमनप्रभावित्वादिति। मार्गो हि लोके
गमनप्रभावितः। गच्छन्त्यनेनेति मार्गः, गच्छतीति वा मार्गः, "पाटलिपुत्रमयं
पन्था गच्छति' इति लोके वचनात्। दर्शनमार्गश्चातिशयेन गमनप्रभावितो न
भावनामार्गः। कथम्? इत्याह - तस्याशुगामित्वादिति। तद्वानपि तेनाशु
गच्छति। भावनामार्गेण तु भूमिभेदेन प्राकर्षकत्वात् बहुना कालेन गच्छति।
अपरे पुनराहुरिति। आचार्यः। अस्मदादय इत्यभिप्रायोत्। यथा वैभा-
षिकैर्भिन्नः क्रमः, तथा तमभित्त्वा बोधिपक्षाणामानुपूर्वी वर्णयन्ति। दर्शनमार्गे
१. ०पक्ष्याणा०-का०।