अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

निर्देशः ] षष्ठं कोशस्थानम् १०१६
कस्माद्वीर्यं सम्यक्प्रधानमुक्तम् ? तेन सम्यक्कायवाङ्‌मनांसि प्रधीयन्ते ।
समाधिः कस्माद् ऋद्धिपाद उक्तः ? तत्प्रतिष्ठितत्वात् १ सर्वगुणसम्पत्तेः ।
ये त्वाहुः—"समाधिरेवर्द्धिः पादाश्छन्दादयः” इति । तेषां द्रव्यतस्त्रयोदश
बोधिपक्षाः २ प्राप्नुवन्ति; छन्दचित्तयोराधिक्यात् । सूत्रं च विरुध्यते—"ऋद्धिं च
वो भिक्षवो दर्शयिष्यामि ऋद्धिपादांश्च यावद् । ऋद्धिः कतमा ? इह भिक्षुरनेक-
विधमृद्धिविषयं प्रत्यनुभवति । एको भूत्वा बहुधा भवति” इति विस्तरः ।
प्रज्ञाप्रधानानि हि स्मृत्युपस्थानानीत्यतः प्रज्ञाग्रहणम् । न तु प्रज्ञैव स्मृत्युप-
स्थानम् । किं तर्हि ? प्रज्ञावीर्यस्मृतिसमाधिप्रीतिप्रस्रब्ध्युपेक्षासम्यक्सङ्कल्पा-
दयोऽपीति । प्रयोगिकग्रहणमुपपत्तिलभ्यश्रद्धादिनिरासार्थम् । एवं वीर्यप्रधा-
नानि सम्यक्प्रधानानि, समाधिप्रधाना ऋद्धिपादा इति विस्तरेण वक्तव्यम् ।
ऋद्धिपादाः समाधय इति कुत एतत् ? सूत्रात् । उक्तं हि—"छन्दं चापि
भिक्षवो भिक्षुरधिपति कृत्वा लभते समाधिम्, सोऽस्य भवति छन्दसमाधिः ।
चित्तम्, वीर्यम्, मीमांसां चापि भिक्षवो भिक्षुरधिपतिं कृत्वा लभते समाधिम्,
सोऽस्य भवति मीमांसासमाधिः” इति ।
तेन हि सम्यक्कायवाङ्‌मनांसि प्रधीयन्त इति । प्रधीयन्ते = धार्यन्ते,
नियम्यन्ते, प्रवर्तन्ते वा कदाचिदनेनेति प्रधानम् । तत्प्रतिष्ठितत्वादिति ।
यस्मात् सर्वगुणसमापत्तिलक्षणा ऋद्धिस्तस्मिन् समाधौ प्रतिष्ठिता । ऋद्धेः
पादः प्रतिष्ठेति ऋद्धिपाद इति ।
ये त्वाहुः समाधिरेव ऋद्धिः, पादाश्छन्दादयः, छन्दचित्तवीर्यमीमांसा इति ।
तेषामेवंवादिनां वैभाषिकाणां त्रयोदश बोधिपक्षा प्राप्नुवन्ति । छन्दचित्तयो-
राधिक्यादेकादशसु प्रक्षेपे । वीर्यप्रज्ञे त्वत्र नाधिके; सम्यक्प्रधानस्मृत्युपस्था-
नेष्वन्तर्भावात् । बहुधा भवतीति विस्तर इति । बहुधा भूत्वैको भवति
आविर्भावम् तिरोभावं ज्ञानदर्शनेन प्रत्यनुभवति । तिरः कुड्यं तिरः प्राकारम-
सज्जमानः कायेन गच्छति, तद्यथा आकाशे । पृथिव्यामुन्मज्जननिमज्जनं
करोति, तद्यथोदके । उदकेऽभिद्यमानेन स्रोतसा गच्छति, तद्यथा पृथिव्याम् ।
आकाशे पर्यङ्केन क्रामति, तद्यथा शकुनिः पक्षी । इमौ वा पुनः भूयो चन्द्र-
मसावेवं महर्द्धिकावेवंमहानुभावौ पाणिना आमाष्टि, परिमाष्टि यावद् ब्रह्मलोकं
कायेन वशे वर्तयत इति इयमुच्यते ऋद्धिः । ऋद्धिपादाः कतमे ? छन्दसमाधिः,
१. तत्प्रतिष्ठत्वात्—का० । २. बोधिपक्ष्याः—का० ।