अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

निर्देशः ] षष्ठं कोशस्थानम् १०१७
कतमानि दश ?
श्रद्धा वीर्यं स्मृतिः प्रज्ञा समाधिः प्रोत्युपेक्षणे ।
प्रश्रब्धिशीलसङ्कल्पाः,
इत्येतानि दश द्रव्याणि ।
कथं कृत्वा ?
प्रज्ञा हि स्मृत्युपस्थितिः ॥ ६८ ॥
वीर्यं सम्यक्प्रहाणाख्यमृद्धिपादाः समाधयः ।
प्रज्ञावीर्यसमाधिस्वभावा हि स्मृत्युपस्थानसम्यक्प्रहाणर्द्धिपादाः । अत
इन्द्रियाणि तावद् बलानि च नामग्राहिकया श्रद्धावीर्यस्मृतिसमाधिप्रज्ञाद्रव्याणि पञ्च ।
स्मृत्युपस्थानानि धर्मप्रविचयसम्बोध्याङ्गं सम्यग्दृष्टिश्च प्रज्ञैव । सम्यक्प्रहाणानि
दश द्रव्याणीति। केषाञ्चिन्मतेन। हि "वैभाषिकाणामेकादश काय-
वाक्कर्मणोरसम्भिन्नत्वात्" इति ॥ ६७॥
"प्रज्ञा हि स्मृत्युपस्थितिः" इति प्रज्ञा स्मृत्युपस्थानमित्यर्थः । स्मृति-
रुपतिष्ठतेऽनयेति कृत्वा। तथा हि सूत्र उक्तम्- "काये कायानुपश्यी" इति
विस्तरः।
"वीर्यं सम्यक्प्रहाणाख्यम्" इति। यस्मादुक्तम्- "उत्पन्नानां पापकानाम-
कुशलानां धर्माणां प्रहाणाय छन्दं जनयति, व्यायच्छते, वीर्यमारभते" इति
सर्वम् ।
"ऋद्धिपादाः समाधयः" इति। यस्मादुक्तम्- "छन्दसमाधिप्रहाणसंस्कार-
समन्वागतमृद्धिपादं भावयति" इति सर्वम्। प्रहाणसंस्काराः पुनरत्राष्टौ सूत्रे
पठ्यन्ते। कथम् ? तथाभूतस्य यश्छन्दः यो व्यायामः या श्रद्धा या प्रश्रब्धिः या
स्मृतिः यत्सम्प्रजन्यम् या चेतना योपेक्षा-इम उच्यन्ते प्रहाणसंस्कारा इति। इन्द्रि-
याणि तावदिति विस्तरः। स्वनामग्रहणेन यानीन्द्रियबलस्वभावानि श्रद्धावीर्यस्मृति-
समाधिप्रज्ञा द्रव्याणि पञ्च। तेषां प्रज्ञैव सा यानि चत्वारि स्मृत्युपस्थानानि।
यच्च बोध्यङ्गेषु धर्मप्रविचयसम्बोध्याङ्गम्। या च मार्गाङ्गेषु सम्यग्दृष्टिः। न
द्रव्यानन्तरम्। वीर्यमेव तद्यानि चत्वारि सम्यक्प्रहाणानि। यच्च बोध्यङ्गेषु
वीर्यसम्बोध्याङ्गम्। यश्च मार्गाङ्गेषु सम्यग्व्यायामः। समाधिरेव च सः। ये चत्वार