अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

भगवद्विशेषस्त्वाह—"मार्गतो नव भवन्ति। भावनामार्गस्थत्वात्" इति।
तन्न बुद्ध्यामहे—केनाभिप्रायेणैवमुक्तमिति ! यद्ययमभिप्रायो भवेत्—मार्गतो
भूमौ भूमौ नव भवन्तीति, वैराग्यतस्त्रिसप्ततिरिति, स एवार्थो दर्शितो भवेत्
तद्व्यतिरेकादपि युक्तं स्यात्, तदेव हि परिमाणं स्यात् अथ नवभूमिकानस्रव-
भावनामार्गस्थत्वान्नवत्वमेषां व्यवस्थाप्येत ? तथा सति तत्परिमाणं पुनर्नव-
गुणीक्रियेत । एतावन्तश्च भवेयुरकाशीतिसहस्राणि, शतानि च षट्, पञ्च-
नवतिश्चेत्येवमुत्तरत्रापि वक्तव्यम् । यदि तु श्रद्धाधिमुक्त आ वज्रोपमात्
समाधेर्गृह्येत, ततोऽन्यथा गणयितव्यम्—इन्द्रियतस्त्रयः श्रद्धाधिमुक्ताः, गोत्रतः
पञ्च प्रत्येकम्, वैराग्यत एकाशीतिः, त्रिसप्ततौ भवाग्राष्टप्रकारवीतरागानष्टावधि-
कान् प्रक्षिप्य, आश्रयत एकान्नत्रिंशत् । कथम् ? कामधातौ नवोपपत्तिस्थानानि,
रूपधातौ षोडश स्थानानि, चत्वारश्चारूप्या इति । एवमिन्द्रियगोत्रवैराग्याश्रयतः
पिण्डिता सहस्राणि पञ्चत्रिंशत्, शते च द्वे पञ्चत्रिंशच्चेति । दृष्टिप्राप्तस्य
गोत्रभेदो नास्ति । इन्द्रियवैराग्याश्रयतः पिण्डिताः सहस्रं सम्पद्यन्ते शतानि च
नव, एका सप्ततिश्च । यदि त्वा वज्रोपमात् समाधेर्दृष्टिप्राप्तो गृह्यते, तत एवं
संख्यातव्याः—इन्द्रियवैराग्याश्रयतः पिण्डिताः सप्तचत्वारिंशदधिकानि सप्त
सहस्राणि सम्पद्यन्ते । काय साक्षी श्रद्धाधिमुक्त-दृष्टिप्राप्तयोरन्तर्भूत इति न
गण्यते । यदि पुनर्गण्यते, इन्द्रियतस्त्रयः । यदि श्रद्धाधिमुक्तः स कायसाक्षी,
गोत्रतः पञ्च । यदि दृष्टिप्राप्तः, नास्ति गोत्रभेदः । मार्गतः उभयोःपि नास्ति
भेदः । आकिञ्चन्यायतनबीतरागत्वात् वैराग्यतोऽपि नास्ति भेदः । यद्यपि
भवाग्रे सकलबन्धन¹ एकप्रकारवीतरागो यावदष्टप्रकारवीतराग इति । मार्गतो
वैराग्यतो वास्ति भेदः । न तु मार्गवैराग्यकृतं कायसाक्षित्वमिति नास्य तत्कृत-
स्तद्भेदो व्यवस्थाप्यते ।
आश्रयतो वा बहुधा भेदः । कामावचराश्रयत्वात् यावद्द्वाग्राश्रयत्वादिति
भगवद्विशेषः ।
कथमाकाशानेन्त्यायतनाद्याश्रयः कायसाक्षी भवति ? एवं तु युक्तं पश्यामः
आश्रयतः पञ्चविंशति , कामधातौ नवोपपत्तिस्थानानि, रूप धातौ च षोडश
स्थानानीति । तत्र ह्यार्यो निरोधसमापत्तिमूत्पादयेत् । यदि तु कामरूपाश्रयो-
त्पादितनिरोधसमापत्तियोगात् कायसाक्षीभूतस्यानागामिनः ? तत्समन्वागम-
मात्रप्रयोगात् पश्चादपि भवाग्राश्रयं कायसाक्षित्वमिष्येत । भवाग्रं षड्विंशतितम
आश्रयः स्यादित्यवगन्तव्यम् ।

---

१. ॰बन्दनः—जा० ।