अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

निर्देशः ] षष्ठं कोशस्थानम् १००६
नव । एवं यावदाकिञ्चन्यायतनवैराग्यात् । आश्रयतो नव । त्रिद्वीपषड्देव-
निकायाः । इन्द्रियगोत्रमार्गवैराग्याश्रयतः पिण्डिताः¹ शतसहस्रं सम्पद्यन्ते
सहस्राणि च सप्तचत्वारिंशच्छतानि चाष्टौ पञ्चविंशतिश्च ।
एवमन्येऽपि पुद्गलाः सम्भवतः संख्येयाः ॥ ६३ ॥
भवन्ति । एवमेषां मार्गतः पञ्चदशधाभिन्नानां पुनरेकैको वैराग्यतस्त्रिसप्ततिः ।
कथम् ? सकलबन्धनस्तान कामधातावेकः, कामवैराग्यान्नव । एकप्रकारवीतरागो
यावन्नवप्रकारवीतरागः । एवं यावदाकिञ्चन्यायतनवैराग्यान्नवेति । भवाग्र-
वैराग्यान्नवेति न सम्भवति; लौकिकस्य मार्गस्य भवाग्रप्रतिपक्षस्याभावात् ।
त एतेऽष्टौ नवका द्विसप्ततिः । सकलबन्धनेन पूर्वोक्तेन सह त्रिसप्ततिर्भवन्ति ।
पुनरेते वैराग्यतः प्रत्येकं त्रिसप्ततिभिन्नाः । प्रत्येकमाश्रयतो नव । कथम् ? इत्याह
त्रिद्वीपषड्देवनिकायजा इति । त्रयो द्वीपा उत्तरकुरुवर्ज्याः, उत्तरकुरौ मार्गाभावात्
षड् देवनिकायाः कामावचराः, तत ऊर्ध्वं दर्शनमार्गाभावात् । तेषु जाता इति ।
प्रत्येकमेते नवगुणा भवन्ति । इन्द्रियगोत्रमार्गवैराग्याश्रयतः पिण्डिता इति ।
नैगमन उच्यते । इयन्त इति वृत्तौ लिखित्वा ।
एवमन्येऽपि पुद्गलाः सम्भवतः संख्येया इति । धर्मानुसारिप्रभृतयः ।
यथेन्द्रियगोत्रमार्गवैराग्याश्रयतः श्रद्धानुसारिणः संख्याताः, तथैव संख्येयाः
सम्भवत इति । धर्मानुसारिदृष्टि प्राप्तसमय विमुक्तानां गोत्रभेदो नास्ति,
श्रद्धाधिमुक्त समयविमुक्तयोस्तु गोत्रभेदोऽप्यस्तीति सम्भवत इत्युच्यते ।
तत्रेन्द्रियतस्त्रयो धर्मानुसारिणः, गोत्रत एक एवेति भेदो नास्ति । मार्गतः
पञ्चदश अष्टक्षान्तिसप्तज्ञानस्थाः । वैराग्यतस्त्रिसप्ततिः । सकलबन्धनः ।
कामवैराग्यान्नव । एवं यावदाकिञ्चन्यायतनवैराग्यात् आश्रयतो नव ।
त्रिद्वीपषड्देवनिकायजा इति । एवमिन्द्रियमार्गवैराग्याश्रयतः पिण्डिताः
सहस्राण्येकान्नत्रिंशत् सम्पद्यन्ते । शतानि च पञ्च पञ्चषष्टिश्च । एवमिन्द्रिय-
तस्त्रयः श्रद्धाधिमुक्ताः । गोत्रतः पञ्च प्रत्येकम् । वैराग्यतस्त्रिसप्ततिः प्रत्येकमेव
पूर्ववत् । आश्रयतो नव । त्रिद्वीपषड्देवनिकायजा इति । एवमिन्द्रियगोत्र-
वैराग्याश्रयतः पिण्डिताः नव सहस्राणि सम्पद्यन्ते । शतानि चाष्टौ पञ्च पञ्चा-
शच्च । केवलफलस्थो षोडशचित्तप्राप्तोऽधिकृतः ।
“श्रद्धाधिमुक्तदृष्टप्राप्तौ मृदुतीक्ष्णेन्द्रियौ तदा” (अभि० को० ६.३१)
इत्यनयोरिह विवक्षितत्वात् ।
१. पण्डिताः-का० ।