अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

निर्देशः ] षष्ठं कोशस्थानम् १००५
नैव हि कश्चित् फलात् परिहीनः कालं करोति; "धन्धा भिक्षव आर्यश्राव-
कस्य स्मृतिसम्प्रमोषा, अथ च पुनः क्षिप्रमेवान्तं परिक्षयं सपदि संगच्छति" इति
सूत्रे वचनात् । अन्यथा ह्यनाश्वासिकं ब्रह्मचर्यं स्यात् ।
यतश्च फलात् परिहीयते तत्फलस्थेन यत्कार्यं
तदकार्यं करोति न ।
परिहीणोऽपि संस्तत्फलविरुद्धां क्रियां न करोति, शूरप्रस्खलनापतनवत् ।
अथेन्द्रियाणि सञ्चरतां कत्यानन्तर्यविमुक्तिमार्गा भवन्ति ?
विमुक्त्यानन्तर्यपथा नवाकोप्ये,
अकोप्यगोत्रे प्रतिविध्यमाने प्रतिवेधभावनाभ्यस्य नवानन्तर्यमार्गा
विमुक्तिमार्गाश्च भवन्ति, यथार्हत्त्वं प्राप्नुवतः । किं कारणम् ?
अतिसेवनात् ॥ ६० ॥
तस्य मृद्विन्द्रियगोत्रं भवतीति नाल्पेन व्यावर्तयितुं शक्यते; शैक्षाशैक्ष-
मार्गाभ्यां दृढीकृतत्वात् ॥ ६० ॥
दृष्टप्राप्ततायामेकैकः,
दृष्टिप्राप्तायां प्रतिविध्यमानायामेक एवानन्तर्यमार्गो भवति, एको
विमुक्तिमार्गः । प्रयोगमार्गस्तु सर्वत्रैक एव ।
ते पुनः सर्व एवानन्तर्यविमुक्तिमार्गाः
तथोक्तमिति । अत एतद्दोषमिति । यदुक्तं सूत्रमाश्रित्य कथमकोप्यधर्मणो
दृष्टधर्मसुखविहारेभ्यः परिहाणिरिति ॥ ५९ ॥
धन्धा इति मन्दाः । अन्यथा ह्यनाश्वसिकमिति । यद्यर्हत्त्वात् परिहीणः
पुनर्जायेत—
"सुचीर्णब्रह्मचर्येऽस्मिन् मार्गे चापि सुभाविते ।
तुष्ट आयुःक्षयाद्भवति रोगस्यापगमे यथा" ॥
इत्याश्वासः, एवंविधो न स्यादिति । तदकार्यमब्रह्मचर्यादिलक्षणम् । शूर-
प्रस्खलनापतनवदिति । यथा शूरस्य प्रस्खलने अपतनं भवति, शक्तित
आत्मधारणात् । तद्वदार्यः फलात् परिहीणोऽपि तत्फलमलब्ध्वा न म्रियते ।
शूरग्रहणमविह्वलत्वात् । बलवान् शूर इत्यपरे ।
कथमभ्यस्तम् ? इत्याह—शैक्षाशैक्षमार्गाभ्यां दृढीकृतत्वादिति ॥ ६० ॥
प्रयोगमार्गस्तु सर्वत्रैक एवेति । अकोप्यप्रतिवेधे, दृष्टिप्राप्यतायां च ।