अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

१००६ भाष्यस्फुटार्थासहितेऽभिधर्मकोशे [ मार्गपुद्गल-
अनास्रवाः,
न हि सास्रवेण मार्गेणार्याणामिन्द्रियसञ्चारः ।
क्व पुनरिन्द्रियाणि वर्धन्ते ?
नृषु वर्धनम् ।
मनुष्येष्वेवेन्द्रियसञ्चारो नान्यत्र; परिहाण्यसम्भवात् ।
कः पुनः कतमां भूमिं निश्रित्येन्द्रियाणि सञ्चरति ?
अशैक्षो नव निश्रित्य भूमीः,
अनागम्यस्थानन्तरं चत्वारि ध्यानानि, त्रीणि चारूप्याणि ।
शैक्षस्तु षट्,
आरूप्यवर्ज्यः ।
किं कारणम् ?
यतः ।। ६१ ।।
सविशेषं फलं त्यक्त्वा फलमाप्नोति वर्धयन् ।
इन्द्रियाणि हि सञ्चरन् फलं फलविशिष्टं च मृद्विन्द्रियमार्गं त्यक्त्वा
तीक्ष्णेन्द्रियगोत्रं फलमार्गमेव प्रतिलभते । न चानागामिफलमारूप्यसंगृहीतमस्ती-
त्येतत्¹ कारणम् ॥ ६१ ॥
न हि सास्रवेणेति । आर्येन्द्रियसञ्चारस्य विवक्षितत्वात् । अन्यथा हि
कश्चित् पृथग्जनावस्थायामिन्द्रियाणि सञ्चरतीत्येतद्विरुष्यते ।
नान्यत्र परिहाण्यसम्भवादिति । परिहाणिभयाद्धीन्द्रियसञ्चार इष्यते ।
अन्यत्र षट्सु कामावचरेषु देवनिकायेषु रूपारूप्यधात्वोश्च परिहाणिर्नास्ती-
त्याह-ऊर्ध्वधातूपपन्न आर्यो नैवेन्द्रियाणि सञ्चरति । नापि कथंचित् परिहीयत
इति । उक्तमत्र कारणम्-कालान्तरपरिवासेनेन्द्रियाणां परिपक्वतरत्वात् ।
आस्रवविशेषालाभाच्चेति । अथ कस्मात् कामावचरेषु देवेषु परिहाणिर्नास्ति ?
ये पूर्वमभ्युदारेभ्योऽपि विषयेभ्यः संविजन्तो नियतं सत्यानि पश्यन्ति, ते कथं
तानेवालम्ब्य परिहास्यन्ते ? अवश्यं हि ते तीक्ष्णेन्द्रिया भवन्तीत्यभिप्रायः ।
“अशैक्षो नव निश्रित्य” इति । तत्फलस्य नवभूमिसंगृहीतत्वसम्भवात् । फलं
१. ०मारूप्यभूमि०-का० ।