अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

निर्देशः ] षष्ठं कोशस्थानम् १००३
सञ्चारो नास्ति दर्शने ॥ ५८ ॥
दर्शनमार्गदन्यत्रेन्द्रियसञ्चारो भवति । प्रयोगासम्भवान्न दर्शनमार्गे । कश्चित्
पृथग्जनावस्थायामिन्द्रियाणि सञ्चरति, कश्चिच्छ्रद्धाधिमुक्तावस्थायाम् ॥ ५८ ॥
यदिदं सूत्र उक्तम्— “ये त्वनेन चत्वार आधिचैतसिका दृष्टधर्मसुखविहारा
अधिगतास्ततोऽहमस्यान्यतमान्यतमस्मात् परिहाणिं वदामि, या त्वनेनैकाकिना
यावदकोप्या चेतोविमुक्तिः कायेन साक्षात्कृता, ततोऽहं न केनचित् पर्यायेण
परिहाणिं वदामि” इति, कथमकोप्यधर्मणो दृष्टधर्मसुखविहारेभ्यः परिहाणिः ?
परिहाणिस्त्रिधा ज्ञेया प्राप्ताप्राप्तोपभोगतः ।
१. प्राप्तपरिहाणिः, यदि प्रतिलब्धात् गुणात् परिहीयते । २.अप्राप्त-
परिहाणिः, यदि प्राप्यं गुणं न प्राप्नोति । ३. उपभोगपरिहाणिः, यदि प्राप्तगुणं
न सम्मुखीकरोति ।
आसां पुनः परिहाणीनाम्—
अन्त्या शास्तुरकोप्यस्य मध्या चान्यस्य तु त्रिधा ॥ ५९ ॥
बुद्धस्योपभोगपरिहाणिरेव, नान्या । अकोप्यधर्मणः सा च, अप्राप्त-
भावाभिधानात्। अर्हत्त्वावस्थां चाधिकृत्य तथाभिधानाददोष इति आचार्यस्या-
भिप्रायः ।
प्रयोगासम्भवान् दर्शनमार्गे इति पञ्चदशक्षणो दर्शनमार्गः। तत्रेन्द्रियसञ्चारे
प्रयोगावकाशो नास्ति । कश्चित् पृथग्जनावस्थायामिन्द्रियाणि सञ्चरतीति ।
किमनित्याद्याकारपतितेन मार्गेणेन्द्रियाणि सञ्चरति, किमौदारिकाद्याकारेण
मार्गेणेन्द्रियाणि सञ्चरति, उताहो शान्ताद्याकारेणेति अविशेषितत्वादुभयथापि
सम्भवतीति पश्यामः। तथा ह्येनमर्थमाचार्यः सूचयिष्यति; 'न हि सास्रवेण
मार्गेणार्याणामिन्द्रियसञ्चारः' इत्यार्याणामिति विशेषात् । 'अपि नाम
ममेन्द्रियाणि तीक्ष्णानि स्युः' इति प्रयोगमभिसन्धाय । मार्गं लौकिकं लोकोत्तरं
चान्यस्यानन्तर्यविमुक्तिमार्गक्रमेणेन्द्रियाणि सञ्चरन्तीति वेदितव्यम् ।
कश्चिच्छ्रद्धाधिमुक्तावस्थायामित्यत्राशैक्षावचनम् । शैक्षपृथग्जनाधिकारात् ।
अशैक्षोऽपि त्विन्द्रियाणि सञ्चरतीति बोद्धव्यम् ॥५८॥
कथमकोप्यधर्मणो दृष्टधर्मसुखविहारेभ्यः परिहाणिरिति । तीक्ष्णेन्द्रियत्वादस्य
दृष्टधर्मसुखविहारेभ्यः परिहाणिर्न सम्भवेत्, किमुताकोप्याया विमुक्तेरित्य-