अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

६६८ भाष्यस्फुटार्थामहितेऽभिधर्मकोशे [ मार्गपुद्गल-
विमुक्तिरित्युच्यते । दृष्टधर्मसुखविहारार्थं च पुनः पुनरेषणीयत्वात् कान्तेत्युच्यते ।
आस्वादनीयत्वादित्यपरे ।
अर्हत्त्वविमुक्तिस्तु नित्यानुगतत्वान्न युज्यते सामयिकी, अपुनःप्रार्थनीयत्वान्न
कान्तेति । यदि चार्हत्त्वात् परिहाणिसम्भवोऽभविष्यत्, किमर्थं भगवानाधिचैतसि-
केभ्य एव दृष्टधर्मसुखविहारेभ्यः परिहाणिमवक्ष्यत् । अतो गम्यते—सर्वस्यैवार्हतो
विमुक्तिरकोप्या दृष्टधर्मसुखविहारेति अस्तु । कश्चित् लाभसत्कारव्याक्षेपदोषात्
परिहीयते, वशित्वभ्रंशाद् यो मृद्विन्द्रियः । कश्चिन्न परिहीयते यस्तीक्ष्णेन्द्रियः ।
तत्र यः परिहीयते स परिहाणधर्मा, यो न परिहीयते सोऽपरिहाणधर्मा ।
एवं चेतनाधर्मादयोऽपि योज्याः ।
ध्यानान्येव लौकिकानि सामयिकी विमुक्तिरिति । कस्मादेवमाशङ्क्यते ? इत्याह-
मौलो हि ध्यानसमाधिरिति । ध्यानमेव समाधिर्ध्यानसमाधिः । मौलध्यानग्रहणं
सुखप्रतिपदामप्तत्वात् । समये सम्मुखीभावात् । कस्मिंश्चित् काले निःशब्दादिके
सम्मुखीभावात् । समये भवा सामयिकी विमुक्तिरित्युच्यते । पुनःपुनरेषणीयत्वात्
कान्तेति । परिहाणौ परिहाणौ कमनीयत्वात् प्रार्थनीयत्वादित्यर्थः ।
आस्वादनीयत्वादित्यपर इति । भदन्तर्रामः । सास्रवत्वादास्वादनासम्प्रयुक्त-
ध्यानयोगात् कान्तेत्यभिप्रायः । अर्हत्त्वविमुक्तिस्त्विति विस्तरः । अर्हत्त्वमेव
विमुक्तिरर्हत्त्वविमुक्तिः । नित्यानुगतत्वात् प्राप्तियोगेन । न युज्यते सामयिकीति ।
अनेन सामयिक्या विमुक्तेर्विपर्ययेणार्हत्त्वविमुक्तिं दर्शयति । अपुनःप्रार्थनीयत्वान्न
कान्तेति । अनेन कान्तविपर्यये ऽर्हत्त्वविमुक्तिं न कान्तेति । नित्यानुगतत्वेनास्ति-
त्वादप्रार्थनीयत्वान्न कान्तेत्यर्थः ।
आधिचैतसिकेभ्य एवेति । अधिचेतसि भवा आधिचैतसिका दृष्टधर्मसुख-
विहाराः, तेभ्य एव । किमर्थं परिहाणिमवक्ष्यदिति । ये ते चैतसिका
दृष्टधर्मसुखविहारा अधिगताः, ततोऽहमस्यान्यतमस्मात् परिहाणिं वदामीति
वचनात् । यद्यर्हत्त्वात् सामयिकीविमुक्तिलक्षणात् परिहाणिसम्भवोऽभविष्यत्,
किमर्थं तेभ्य एव परिहाणिमवक्ष्यत् । न तेभ्य एव परिहाणिमवक्ष्यदित्यर्थः ।
वशित्वभ