अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

निर्देशः ] षष्ठं कोशस्थानम् ६६५

किं पुनः कारणं प्रथमात्¹ फलात्¹ नास्ति परिहाणिः ? दर्शनहेयानामवस्तु-
कत्वात् । आत्माधिष्ठानप्रवृत्ता ह्येते; सत्कायदृष्टिमूलकत्वात्² । स चात्मा
नास्तीति । असदालम्बनास्तर्हि प्राप्नुवन्ति, नासदालम्बनाः; सत्यालम्बनत्वात् ।
वितथालम्बनास्तु । कतमश्च क्लेशो नैवमस्ति विशेषः । आत्मदृष्टिर्हि रूपादिके
वस्तुनि कारकवेदकवशवर्तित्वेनात्मत्वमभूतमध्यारोपयति । तदधिष्ठानानुप्रवृत्ता-
श्चान्तग्राह्यादय³ इत्यवस्तुका उच्यन्ते । भावनाहेयास्तु रागप्रतिघमानाविद्या
रूपादिके वस्तुनि केवलं सक्त्याघातोन्नत्यसम्प्रख्यानभावेन वर्तन्त इति सवस्तुका
उच्यन्ते ।
अस्ति च तच्छू̥तादिमात्रं यत्र तेषां प्रवृत्तयः, न त्वात्मादिलेशोऽपि अस्ति⁴ ।
माणो न स्थिताकम्प्यगोत्रे तिष्ठति। प्रतिलोमतो यावन्न चेतनाधर्मगोत्रे । किं
तर्हि ? परिहाणधर्मगोत्र एव तिष्ठतीति । अन्यथा हीति । यद्यन्यगोत्रेऽवतिष्ठेत ।
गोत्रविशेषालाभादिति परिहाणधर्मगोत्रविशिष्टगोत्रलाभात् । तस्मादवश्यमर्हत्त्वात्
परिहीयमाण इन्द्रियोत्तापनादपि गोत्रात् परिहीयत इति ।
किं पुनः कारणां प्रथमात् फलान्नास्ति परिहाणिरिति । यस्य यन् प्रथमं फलं
स्रोतआपत्तिफलं वा सकृदागामिफलं वा अनागामिफलं वा । दर्शनहेयानामवस्तु-
कत्वाद्, अनधिष्ठानत्वादित्यर्थः । आत्माधिष्ठानप्रवृत्ता होते इति विस्तरः ।
आत्मनोऽधिष्ठानेन प्रवृत्ता एते दर्शनहेयाः । कस्माद् ? इत्याह—सत्कायदृष्टि-
मूलत्वात् । यस्मादात्मदर्शनवशेन दर्शनहेयानां समुदाचारः । उक्तं च—'यानि
वा पुनः पृथग्लोके दृष्टिगतानि, तानि सत्कायदृष्टिसमुदयानि सत्कायदृष्टिजाती-
यानि सत्कायदृष्टिप्रभवानि' इति । स चात्मा नास्तीत्यवस्तुंकत्वान्नास्ति परिहाणि-
रिति । सत्यालम्बनत्वादिति । सत्यानां नित्यादिनो ग्रहणात् । कतमश्च
क्लेशो नैवम् । भावनाप्रहातव्योऽपि हि रागादिर्वितथालम्बनः; शुचिसुखनित्या-
त्माकारैः सत्यादितत्त्वालम्बनात् । आत्मत्वमभूतमध्यारोपयतीति । यथोक्तम्—
“ये केचिद् भिक्षव आत्मेति आत्मीय इति समनुपश्यन्तः समनुपश्यन्ति ।
इमानेव ते पञ्चोपादानस्कन्धानात्मत आत्मीयतश्च समनुपश्यन्ति” ( ) इति ।
तदधिष्ठानानुप्रवृत्ताश्चान्तग्राहादय इति । आत्माधिष्ठानानुप्रवृत्ताः । शाश्वत
आत्मा, उच्छेदीति वा; नास्त्यात्मा, अयमेवाग्रः; इयमेव शुद्धिः;
किमसावस्ति नास्तीत्येवमप्याकारप्रवृत्तास्तदन्यदर्शनहेया अवस्तुका उच्यन्ते ।
१-१. प्रथमानां—का० । २. ०मूलत्वात्—का० ।
३. ०नानुवृत्ताश्चान्तग्राहदृष्ट्यादयः—का० । ४. का० पुस्तके नास्ति ।