अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

६६६ भाष्यस्फुटार्थासहितेऽभिधर्मकोशे [ मार्गपुद्गल-
तथा हि भावनाहेयानामस्ति प्रतिनियतं वस्तु मनापामनापादिलक्षणम्¹, न तु
दर्शनहेयानामात्मादिलक्षणम् । तस्मादवस्तुका² उच्यन्ते ।
अपि खल्वार्यस्यानुपनिध्यायतः स्मृतिसंप्रमोषात् क्लेश उत्पद्यते नोपनिध्या-
यतः, रज्ज्वामिव सर्पसंज्ञा । न चानुपनिध्यायतः आत्मदृष्ट्यादीनामुत्पत्तिर्युज्यते³
सन्तीरकत्वादिति नास्ति दर्शनहेयप्रहाणात्⁴ परिहाणिः ।
अर्हत्त्वादपि नास्ति परिहाणिरिति सौत्रान्तिकाः । एष एव च न्यायः ।
कथमिदं गम्यते ? आगमाद्, युक्तितश्च । १. कथमागमात् ? “तद्धि
भिक्षवः प्रहीणं यदार्यप्रज्ञया⁵ प्रहीणम्” इत्युक्तम् । आद्यन्तयोश्च फलयोरार्ययैव
निरधिष्ठाना उच्यन्त इत्यर्थः । न त्वात्मादिक्लेशोऽस्तीति । आदिग्रहणेनात्मीय-
ग्रहणम्, ईश्वरादिग्रहणं वा । प्रतिनियतं मनापामनापादिलक्षणमिति । रागस्य
भावनाहेयस्य मनापं केशदन्तशुभादिलक्षणं वस्तु । प्रतिघस्यामनापं तदशु-
भतादिलक्षणम् ! मानस्यापि मनापं अविद्याया अपि तदेव द्वयं सम्मोहनीयं
किञ्चिदिति । न तु दर्शनहेयानामात्मादिलक्षणमिति । न तु दर्शनहेयानामा-
त्मात्मीयलक्षणं प्रतिनियतं वस्तु किञ्चिदस्ति । अन्यत्र तदालम्बनेभ्यो
रागादिभ्यः । तस्मादवस्तुका उच्यन्ते । तस्मान्न प्रतिनियतवस्तुका उच्यन्त
इत्यर्थः ।
अपि खल्विति विस्तरेणाचार्यः । आर्यस्य शैक्षस्यानुपनिध्यायतोऽसन्तीरयतः
स्मृतिसम्प्रमोषात् क्लिष्टस्मृतियोगात् क्लेश उत्पद्यते । रागादिकः । नोपनिध्यायतः ।
रज्ज्वामिव सर्पसंज्ञा । कस्यचिदनुपनिध्यायतः स्मृतिसम्प्रमोषाज्जायते, नोपनि-
ध्यायतः, तद्वत् । आत्मदृष्ट्यादीनामिति । अन्तग्राहदृष्ट्यादीनां ग्रहणम् । कि
पुनः कारणम् ? न चानुपनिध्यायतः आत्मदृष्ट्यादीनामुत्पत्तिर्युज्यते । सन्तीर-
कत्वात् । केषाम् ? आत्मदृष्ट्यादीनां क्लेशानाम् । अतोऽनुपनिध्यानादार्यस्या-
त्मदृष्ट्यादीनामुत्पत्तिर्न युज्यत इति । परिहाणिकारणाभावान् नास्ति दर्शनहेय-
प्रहाणात् परिहाणिरिति ।
अर्हत्त्वादपि नास्तीति । न केवलं दर्शनहेयप्रहाणान्नास्ति परिहाणिः, अर्हत्त्वा-
दपि नास्ति परिहाणिरित्यपिशब्देन दर्शयति । अप्रथमाभ्यां तु सकृदागाम्यना-
गामिफलाभ्यां परिहाणिः सम्भवति । लौकिकेन मार्गेण तत्प्राप्तिसम्भवादित्यभि-
प्रायः । एष एव च न्याय इत्याचार्यः समर्थयति । तद्धि भिक्षवः प्रहीणमिति ।
१. ॰मनापलक्षणं-का० । २. तस्मादप्यव०-का० । ३. ॰मुपपत्ति०-का० ।
४. ॰हेयक्लेश०-का० । ५. यदार्यया प्रज्ञया-का० ।