अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

निर्देशः ] षष्ठं कोशस्थानम् ६६३
यत्तु पश्चात् प्रतिलब्धमुत्तापनया तस्मात् परिहीयते ।
अशैक्षावस्थायां च पुनर्भावितमिति । ताभ्यां दृढीकृतत्वान्न तस्मान्
सोऽर्हन् परिहीयते । शैक्षस्तु कथम् ? इत्याह - शैक्षस्तु लौकिकलोकोत्तराभ्यां
दृढीकृतत्वात् प्रथमात् गोत्रान्न परिहीयते । यत् तदात्मीयं गोत्रं यल्लौकिकेन
मार्गेण पूर्वं भावितम्, शैक्षेण च मार्गेण पुनर्भावितमिति ततो न परिहीयते ।
अत्र कश्चिदाह—"यदुच्यते 'यस्य यत् प्रथमं गोत्रम्, स तस्मान्
न परिहीयते शैक्षाशैक्षमार्गाभ्यां दृढीकृतत्वाद्' इति, तदेतदकारणम्; यस्माद्
योऽपि चेतनाधर्मा उत्तपनागतस्तस्मात् गोत्रात् परिहीयते । तद् गोत्रं
शैक्षाशैक्षाभ्यां मार्गाभ्यां दृढीकृतमिति परिहाणिर्न प्राप्नोति । तस्मात्
गोत्रमेव तत् तादृशं यस्मादाद्यान्न परिहीयते । उत्तापनागोत्रात् तु परि-
हीयत इति । यदप्युक्तम् 'शैक्षस्तु लौकिकलोकोत्तराभ्यां दृढीकृतत्वान्न परि-
हीयते' इत्येतदप्यकारणम्; स्रोतआपन्नस्य परिहाणिप्रसङ्गात् । न हि
स्रोतआपत्तिफलं लौकिकेन मार्गेण दृढीकृतम्" इति । कर्तव्योऽत्र यत्न इति ।
अत्र वयमाचार्यस्याभिप्रायं दर्शयामो येनैवमुक्तम् । कथमिति ? यत्
तावदुक्तं 'चेतनाधर्मा उत्तपनागतस्तस्मात् गोत्रात् परिहीयत' इति तदयुक्तम् ।
यदि चेतनाधर्मगोत्रं शैक्षावस्थायां भावितं पुनश्चाशैक्षावस्थायामपि भावितमिति
दृढीकृतम् । नैव स तस्मादर्हन्त्वात् परिहीयमाणः परिहीयते; शैक्षावस्थायां
प्रथमीभूतत्वात् । उक्तं चाचार्यसङ्घभद्रेण—'यः शैक्षावस्थायां गोत्रान्तरमधि-
गम्यार्हत्त्वं प्राप्नोति, असावपि तं मार्गं परित्यजति । न चोत्तापनागत एव गोत्रे
नावतिष्ठते' इति । यत्तु चेतनाधर्मगोत्रमशैक्षावस्थायामिदानीमेवाधिगतं न
शैक्षावस्थायामधिगतम्, स तस्मान् परिहीयमाणः परिहीयते; तदवस्थाद्वया-
दृढीकृतत्वान् । इति न कारणमेवैतद्भवति । यदप्युक्तम्—'शैक्षस्तु लौकिक-
लोकोत्तराभ्यां मार्गाभ्यां दृढीकृतत्वान्न परिहीयते इत्येतदप्यकारणम्; स्रोत-
आपन्नस्य परिहाणिप्रसङ्गात् । न हि स्रो . आपत्तिफलं लौकिकेन लोकोत्तरेण
दृढीकृतम्' इति । तदप्यनवबुद्ध्यैवाभिहितम् । तद्गोत्रं प्रति कारणमुच्यते, न
फलं प्रति । तत्र हि कारणान्तरं वक्ष्यते येन प्रथमात् फलान्न परिहीयते । न हि
किञ्चिदप्यस्ति फलं यद् युगपदुभाभ्यां लौकिकलोकोत्तराभ्यां प्राप्यते । गोत्रं
तु लौकिकलोकोत्तराभ्यां मार्गाभ्यां दृढीकृतं भवति; पैहजन्मकेनोष्मगतादिना
पारजन्मकेन वा प्रहाणमार्गेणान्येन वा लौकिकेन मार्गेण लोकोत्तरेण शैक्षा-
वस्थायां भावितत्वात् । यत्तु पश्चात् प्रतिलब्धमुत्तापनयेति । यद्यागन्तुकं गोत्रं
पश्चादेव न द्वयोरवस्थयोरधिगतं तस्मात् परिहीयते ।