अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

६८८ भाष्यस्फुटार्थसहितेऽभिधर्मकोशे [ मार्गपुद्गल-
रूपधातौ तु—
असंवेगादिह विधा तत्र निष्ठेति चागमात् ॥ ५५ ॥
रूपावचरा हि पृथग्जनाः समापत्तिसुखसङ्गा दुःखवेदनाभावाच्च न
संविजन्ते । न च विना संवेगेनार्यमार्गः शक्तो लब्धुम् । इयं तावद् युक्तिः ।
आगमोऽप्ययम्— "पञ्चानां पुद्गलानामिह विधा तत्र निष्ठा अन्तरापरि-
निर्वाणिनो यावदूर्ध्वस्रोतसः" इति ।
विधा हि मार्गारम्भः, निर्वाणोपायत्वात् ॥ ५५ ॥
इदमुक्तम्— “यद्यकोष्यः क्षयज्ञानादनुत्पादमतिः” (अभि० ६.५०) इति ।
तत्र किमर्हतामप्यस्ति भेदः ? अस्तीत्युच्यते ।
षडर्हन्तो मताः,
सूत्र उक्तम् — “षडर्हन्तः—परिहाणधर्मा, चेतनाधर्मा, अनुरक्षणाधर्मा,
स्थिताकम्प्यः, प्रतिवेधनाभव्यः, अकोप्यधर्मा चेति ।
तेषां पञ्च श्रद्धाधिमुक्तजाः१।
अकोप्यधर्माणं वर्जयित्वाऽन्ये पञ्च श्रद्धाधिमुक्तपूर्वकाः२ ।
“न मौलाः कुशलारूप्याः सास्स्रवाधरगोचराः” (अभि० को० ८.२१) इति ।
त्रिधातुकालम्बनेन च दर्शनमार्गेण भवितव्यमित्यतः स तत्र न भवतीति ।
विधानं विधा, उपाय इत्यर्थः ॥ ५५ ॥
. परिहाणं धर्मः स्वभावोऽस्येति परिहाणधर्मा । चेतनाधर्मा आत्ममारणधर्मा ।
श्रनुरक्षणाधर्मा यस्तां विमुक्तिमनुरक्षितुं शक्नोति । स्थिताकम्प्यः । यस्यां
विमुक्तौ स्थितः, तस्यां अकम्प्यः । प्रतिवेधनाभव्यः । इन्द्रियसञ्चारभव्यः ।
अकोप्यधर्मा । कोप्योऽनिवार्यो धर्मोऽस्येत्यकोप्यधर्मा । स च द्विविधः—
स्वभावतस्तीक्ष्णेन्द्रियः, इन्द्रियसञ्चारतस्तीक्ष्णेन्द्रियश्च ।
“पञ्च श्रद्धाधिमुक्तजाः” । एवेत्यवधारणम् । श्रद्धाधिमुक्ता भूत्वा एते जाता
इत्यर्थः । श्रद्धाधिमुक्तपूर्वका इति यावदुक्तं भवति । षष्ठस्त्वन्यथापि भवतीति
व्याख्यातम् ।
१. ०मुक्तिजाः—का० । २. ०मुक्तिपूर्वकाः—का० ।