अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

६८६ भाष्यस्फुटार्थासहितेऽभिधर्मकोशे [ मार्गपुद्गल-
यद्येवम्, न तर्हि दर्शनमार्ग एव त्रिपरिवर्त्तो द्वादशाकार इति कथमसौ
धर्मचक्रं व्यवस्थाप्यते ? तस्मात् स एव धर्मपर्यायो धर्मचक्रं त्रिपरिवर्तं
द्वादशाकारं च युज्यते ।
कथं च पुनस्त्रिपरिवर्त्तम् ? सत्यानां त्रिःपरिवर्त्तनात् । कथं द्वादशाकारम् ?
चतुर्णां सत्यानां त्रिधाकरणात् । दुःखं समुदयो निरोधो मार्ग इति परिज्ञप्तव्यम्१;
प्रहातव्यम्२, साक्षात्कर्तव्यम्, भावयितव्यमिति; परिज्ञातम्, प्रहीणम्, साक्षात्कृतम्,
भावितमिति ।
तस्य पुनः प्रवर्तनं परसन्ताने गमनम्; अर्थज्ञापनात् ।
एभिश्चेति विस्तरः । एभिश्च परिवर्त्तैर्यथासूत्रनिर्दिष्टैर्दर्शनभावनाशैक्षमार्गा
यथासंख्यं दर्शिताः । इदं दुःखमार्यसत्यमित्यारभ्य यावदियं दुःखनिरोधगामिनी
प्रतिपदार्यसत्यमिति दर्शनमार्गो दर्शितः । तत् खलु दुःखमार्यसत्यमभिज्ञाय
परिज्ञातव्यमित्यारभ्य यावत् तत् खलु दुःखनिरोधगामिनी प्रतिपदार्यसत्यम-
भिज्ञाय भावयितव्यमिति भावनामार्गो दर्शितः । तत् खलु दुःखमार्यसत्यमभि-
ज्ञया परिज्ञातमित्यारभ्य यावत् तत् खलु दुःखनिरोधगामिनी प्रतिपदार्य-
सत्यमभिज्ञाय भावितमित्यशैक्षमार्गो दर्शित इति ।
अत्राचार्य आह - यद्येवमिति विस्तरः । यद्येवमेभिः परिवर्त्तैर्दर्शनादिमार्गा
यथासंख्यं दर्शिताः । न तर्हि दर्शनमार्ग एव त्रिपरिवर्त्तो द्वादशाकारः । किं
तर्हि ? एकपरिवर्त्तश्चतुराकार इति । कथमसौ दर्शनमार्गो धर्मचक्रं व्यवस्थाप्यते ।
त्रिपरिवर्त्ताभावे चक्रसाधर्म्याभावान्न चक्रं युज्यत इत्यभिप्रायः । स एव
धर्मपर्यायो धर्मचक्रम् । तदेवं सूत्रं धर्मचक्रम्; धर्मचक्रप्रकाशनात् । त्रिपरिवर्तं
द्वादशाकारं च युज्यते; तदर्थप्रकाशनात् ।
त्रिःपरिवर्त्तनादिति । दुःखं यावन्मार्ग इत्येकं परिवर्त्तनम् । परिज्ञातव्यं
यावद्भावयितव्यमिति द्वितीयम् । परिज्ञातं यावद्भावितमिति तृतीयम् ।
चतुर्णां सत्यानां त्रिधाकरणादिति । दुःखं समुदयो निरोधो मार्ग इति सत्यस्वरूपं
प्रथम३ आकरणप्रकारश्चतुराकारः । परिज्ञातव्यं प्रहातव्यं साक्षात्कर्तव्यं
भावयितव्यं इति कर्तव्यरूपां परिज्ञानक्रियां प्रति द्वितीय आकरणप्रकारश्चतु-
राकारः । परिज्ञातं प्रहीणं साक्षात्कृतं भावितमिति परिनिष्ठितां परिज्ञानादिक्रियां
प्रति तृतीय आकरणप्रकारश्चतुराकार इति । तस्य पुनरिति । धर्मपर्यायस्य ।
१. परिज्ञेयं-का० । २. प्रहातव्यम्-का० ।
३. प्रत्येक-जा० ।